شاخصهاى كلّى داستانهاى قرآن
در پرتو شناخت اهداف بيان قصّه در قرآن كريم ، نيكوست كه به مطالعهء سه شاخص اصلى نيز كه در نوع داستانهاى قرآنى مشهود است ، بپردازيم :
الف ) تكرار در داستانهاى قرآن ، ب ) اختصاص قصص انبيا در قرآن كريم به پيامبران منطقهء خاورميانه ، ج ) تأكيد بر داستان بعضى از پيامبران مانند ابراهيم عليه السّلام و موسى عليه السّلام .
الف ) تكرار در داستانهاى قرآن كريم
از جمله شاخصهاى بيان قصّه در قرآن كريم ، شاخص تكرار يك داستان واحد در مواضع مختلف قرآن است . دربارهء اين پديدهء تكرار در داستانهاى قرآنى ، پارهاى اشكالات مطرح شده است . برخى گويند : اين چنين تكرار گسترده در قرآن كريم ، يك نقطهء ضعف به حساب مىآيد ؛ زيرا ، يك داستان ، همين كه يك مرتبه در قرآن آورده شد ، تمامى اهداف دينى و تربيتى و تاريخى آن را تدارك خواهد كرد . اين اشكال پيشينهء ديرينهاى در گفتگو و مباحث علمى دارد . به همين جهت در مفردات راغب اصفهانى و در مقدّمهء تبيان شيخ طوسى رحمه اللّه « 1 » اشاراتى به اين مطلب مىيابيم . شيخ طوسى رحمه اللّه هر چند به نظر مىرسد كه مسئله را به طور اساسى حلّ نكرده است ؛ امّا ، دست كم ، از اشارات او در مىيابيم كه اين اشكال و اين مسئله در سطح مباحث قرآنى مطرح بوده است .
ما ، در اينجا برخى از وجوه را كه مىتوانند پديدهء تكرار يك داستان واحد را در قرآن كريم تفسير كنند ، يادآور مىشويم :
وجه اوّل ، اين كه تكرار ، به موجب آن است كه اهداف دينى مترتّب بر بيان يك داستان واحد در قرآن كريم متعدّدند . در بحث پيشين ديديم كه اهداف بيان قصّه در قرآن كريم همواره متعددند . « 2 » يك داستان واحد در قرآن كريم ، در يك موضع براى يك هدف بيان مىشود ، و در موضع ديگر براى بيان هدف ديگر ، و همچنين .
هامش
( 1 ) التبيان ، مقدّمه مؤلف ، 1 / 14
( 2 ) براى توضيح بيشتر مطالب اين بحث ، ر . ك . التصوير الفنّى فى القرآن ، 124 - 128 .