تَأْوِيلِهِ وَ ما يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلَّا اللَّهُ وَ الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ يَقُولُونَ آمَنَّا بِهِ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنا ؛ وَ ما يَذَّكَّرُ إِلَّا أُولُوا الْأَلْبابِ
.
ديگرى ، بحث تفسير به رأى ، كه در احاديث متعدّد و مسلّم نزد مسلمين ، مورد نهى قرار گرفته است ، و در بعضى از آنها ، كسانى را كه دست به تفسير رأى بزنند كافر شمردهاند ؛ امّا در تعيين حوزهء معنايى « رأى » و تعريف آن اختلاف فراوان پديد آمده است .
يكى از بهترين بحثها در اين زمينه ، كه در عين جامعيّت و تحليلى بودن ، مختصر و مفيد است ، بحث علّامه طباطبايى قدّس سرّه در كتاب الميزان فى تفسير القرآن است ، ايشان در اين بحث ، نظريّهء قرآنى اهل بيت عليهم السّلام را در اين زمينه به خوبى استنباط و ارائه كردهاند ، و در مقام استدلال ، به آيات شريفه و سنّت نبوى كه از خود حضرت رسول اكرم صلّى اللّه عليه و آله و اهل بيت گرامى آن حضرت عليهم السّلام نقل شده است ، استناد كردهاند . « 1 »
براى آن كه اين مبناى اهل بيت عليهم السّلام در تفسير قرآن كريم روشن گردد ، به مجموعهاى از احاديث و روايات اشاره مىكنيم كه بر وجود دو سطح در تفسير قرآن و برداشت دلالت يا اشارت دارند : يكى ، تفسير قرآن در سطح « ظاهر » يا « محكم » يا « تنزيل » و . . . ، بنا به تعبيراتى كه از اين سطح تفسير قرآن در اين مجموعه روايات آمده است ؛ ديگرى ، تفسير قرآن در سطح « باطن » يا « متشابه » يا « تأويل » و . . . .
از اين روايات و نيز ديگر روايات اسلامى به دست مىآيد كه سطح اوّل تفسير را عموم مردم مىتوانند دسترسى پيدا كنند ، و كافى است كه همهء آيات و سور قرآنى را فرا گرفته باشند ، و احاطهء كاملى بر همهء مضامين و موضوعات قرآنى داشته باشند . امّا ، سطح دوم آن ، به پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه و آله و اهل بيت گرامى آن حضرت عليهم السّلام اختصاص دارد . « كمال » اين سطح را مىتوانيم در هر يك از جنبههاى مختلف ذيل ، كه اين مجموعه روايات و احاديث به آنها اشاره دارند ، رديابى كنيم :
الف ) آن دسته از اطّلاعات قرآنى كه جارى مجراى اطّلاعات غيبى مىباشد ، و با حوادث و وقايعى كه در آيندهء زندگانى براى افراد و جوامع بشرى پيش خواهد آمد ، در ارتباط است ، و مىتوان آنها را از قرآن كريم استنباط كرد .
هامش
( 1 ) براى تفصيل مطلب ر . ك . الميزان فى تفسير القرآن ، 3 / 19 - 87 .