سطح عادات اجتماعى و آداب و رسومى كه جوامع بشرى در دوران جاهليّت با آنها خو گرفته بودند ، بخصوص در مكّه و مدينه ، يا در سطح اوضاع سياسى و اخلاقى كه مسلمانان در آن به سر مىبردهاند .
زيرا ، روشن است كه قرآن كريم ، در عين آن كه يك كتاب الهى است كه براى ارائه و تبيين رسالت امّت خاتم آمده است ، همچنين ، كتابى است كه دگرگونسازى و بازسازى امّتى را كه در ميان آنان نازل شده است ، يعنى امّيّين و اهل سرزمين مكّه ، « امّ القرى » ، مستقيما هدف گرفته است ، تا از آنان يك پايگاه نيرومند و ثابت ، بسازد كه بتواند بار سنگين وظايف و مأموريّتهاى رسالت ختمى ، و مسؤوليّت ابلاغ و توجيه آن را به همهء امّتها و همگى مردم جهان ، بر دوش بكشد . « 1 » به همين جهت ، مىبينيم كه قرآن كريم ، اوضاع و شرايط سياسى و اجتماعى و روانى و عادات اجتماعى و آداب و رسومى را كه جامعهء عرب در دوران جاهليّت ، با آنها سر مىكرده است ، كاملا در نظر گرفته ، و با آن اوضاع و شرايط و به دور از آن موقعيّتهاى بيرونى ، بىرابطه نبوده است . بنابراين ، طبعا ، همهء آن مسايل پيرامونى و جانبى ، بر فهم قرآن كريم و بازشناسى مقاصد آن پرتو مىافكنند ، و فهم و شناخت آن مسايل و اوضاع ، نقش عمدهاى در فهم و تفسير قرآن دارد .
از اين گذشته ، تشخيص و تفكيك معانى و جنبههاى مرتبط با حوادث و اتّفاقات و رويدادهاى زمان و مكان نزول ، از ديگر معانى و مفاهيمى كه طبيعت عمومى و فراگير و هميشگى دارند ، به اين چنين احاطه و اطّلاع كامل نسبت به همهء آن اوضاع و شرايط ، نيازمند است . اين همان چيزى است كه اهل بيت عليهم السّلام در برخى روايات ، در كنار تصريح به شناخت و معرفت خودشان نسبت به زمان نزول آيات و كسانى كه آيات قرآنى دربارهء آنان نازل شده است و غيره ، بر آن تأكيد مىكنند . « 2 » مراد از اين همه تأكيد ، صرفا براى آن نيست كه خواسته باشند وسعت اطّلاع خود را از حوادث و وقايع پيرامون نزول آيات قرآنى باز گفته باشند ، بلكه تأكيد بر اين است كه اين اطّلاع و احاطه و اشراف بر مسايل پيرامونى آيات و سور قرآنى به فهم و تفسير قرآن ارتباط دارد .
هامش
( 1 ) اين مطلب را در كتاب خود الهدف من نزول القرآن الكريم - به زبان عربى - روشن كردهايم .
( 2 ) ر . ك . روايتى كه پيش از اين به روايت شيخ كلينى قدّس سرّه از سليم بن قيس آورديم .