چنان كه خود قرآن كريم نيز اشاره فرموده ، آن منظورهاى متعدّدى كه از نزول قرآن در كار بوده است ، و ما در جاى خودش متذكّر شديم ، تحقّق يابد . « 1 »
اين نزول تدريجى قرآن كريم را ، اوضاع و احوال ، و حوادث و رويدادهايى در برگرفته بود ، كه از يك سو ، معانى قرآن و اهداف نزول آن را روشنى مىبخشيد ، و از سوى ديگر ، شيوه ارائه و سبك بيان و تنظيم مقاطع قرآنى را تحت تأثير قرار مىداد .
گاه ، در آغاز ، نظر به يك مصلحت سياسى يا تربيتى ، يا به خاطر پايهريزى فكرى يا زمينهسازى نظرى ، بيان قرآن راجع به يك مسئله ، عامّ است ؛ آن گاه تخصيص اين عام و بيان استثنائات آن كه مصالح سياسى يا اجتماعى اقتضا مىكند ، مطرح مىشود . بخصوص ، اگر اين نكته را در نظر بگيريم كه بعضى از اين تخصيصها از سوى سنّت شريف نبوى صلّى اللّه عليه و آله در كار مىآمدهاند ، كه اين مطلب را جمهور علماى اسلامى به استناد آيهء شريفه :
. . . وَ ما آتاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَ ما نَهاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا . . .
« 2 » پذيرفتهاند .
و يا گاه قرآن كريم ، نخست يك موضع سياسى يا يك حكم شرعى را ، نظر به رعايت مقتضيات سير تحوّل دعوت و رسالت و حركت فعّال آن در بستر واقعيّت زمان و مكان ، تثبيت مىكند ؛ آن گاه پس از مدّتى كه اوضاع و شرايط متفاوت گرديد ، و زمينهاى براى تثبيت حكم ديگرى ، كه با تحوّلات آن مرحله ، همخوانتر ، و با استقرار كيان سياسى و يا اوضاع اجتماعى ، هماهنگتر باشد ، آماده شد ، آن موضع يا حكم نخستين را « نسخ » مىكند . « 3 »
از اين رو ، فهم قرآن به طور صحيح ، بدون احاطهء كامل بر همهء ابعاد و جوانب ، عام و خاص ، ناسخ و منسوخ ، و غيره ، امكان نخواهد داشت .
همچنين ، حكمت الهى اقتضا كرده است كه قرآن كريم مشتمل بر يك دسته آيات « محكمات » باشد كه « امّ الكتاب » اند ، و يك دسته آيات « متشابهات » ، كه ناگزير براى فهم آنها ، و استفاده از آنها ، بايد به آيات محكمات ارجاع داده شوند . « 4 » زيرا ، كار تصوير و
هامش
( 1 ) دربارهء اين مسئله و اهداف آن در بخش « مباحثى در علوم قرآنى » سخن گفتهايم .
( 2 ) حشر / 7 .
( 3 ) پيرامون تفسير « نسخ » و اهداف آن ، و همچنين غرض از عموم و خصوص و اطلاق و تقييد ، در بخش « مباحثى در علوم قرآنى » سخن گفتهايم .
( 4 ) علت اين امر را كه چرا در قرآن كريم متشابهات وجود دارد ، در بحث « محكم و متشابه » آوردهايم .