وَ أَنْذِرْهُمْ يَوْمَ الْحَسْرَةِ . . .
« 1 » ؛ آن گاه فرمود : « مرگ را در كالبد قوچى خاكسترى رنگ مىآورند ، و بر ديوار ميان بهشت و دوزخ نگاه مىدارند . آن گاه ندا در مىدهند : اى اهل بهشت ! همه بر آشفته مىشوند . ندا در مىدهند : اى اهل آتش ! همه بر آشفته مىشوند . به آنان مىگويند : اين ( قوچ ) را مىشناسيد ؟ همه مىگويند : آرى ، آن ، مرگ است . آن گاه آن قوچ را بر سر ديوار مىخوابانند و ذبح مىكنند .
اگر نبود كه خداوند مقرّر فرموده است كه اهل بهشت در بهشت زنده بمانند و باقى باشند ، از شدّت شادمانى مىمردند ! و اگر نبود كه خداوند مقرّر فرموده است كه اهل دوزخ در دوزخ زنده بمانند ، از شدّت ناكامى و اندوه مىمردند ! » « 2 » .
ميزان صحّت اين متن روايى را وقتى بدقّت در خواهيم يافت كه نوع رواياتى را كه از اين ابو سعيد روايت مىكنند ، مرور كنيم و دريابيم كه همهء آنها در يك نقطه به هم مىرسند ، و آن نقطهء مشترك در اين روايات اين است كه همواره عجايب و غرايبى را در ارتباط با عالم آخرت مطرح مىكند ، و گويا او يك فرد متخصص است كه تنها از اين نوع تفسير سررشته دارد ! « 3 »
ارزش اسرائيليّات در معرفت تفسيرى
حال كه از تكروىها و اختلاف انگيزىهايى كه بعضى از صحابه و تابعين ، بر اثر اعتماد بر اسرائيليات در تفسير ، گرفتار آن شدند سخن به ميان آورديم ، شايسته است كه ارزش اين منبع تفسيرى و جايگاه آن را در معرفت تفسيرى از ديدگاه اسلامى باز شناسيم .
ما به سادگى مىتوانيم يقين پيدا كنيم بر اين كه اين منبع از نگرش اسلامى هيچ ارزش حقيقى نمىتواند داشته باشد . زيرا ملاحظه مىكنيم :
هامش
( 1 ) مريم / 39
( 2 ) ترمذى ، 12 / 14
( 3 ) روايات تفسيرى وى را مىتوان در كتاب سيوطى ، الاتقان ( 2 / 191 - 205 ) و نيز ترمذى در كتاب تفسير دريافت .