نقش رسول اعظم صلّى اللّه عليه و آله را در تفسير قرآن ، و تفسير كردن آن حضرت قرآن كريم را در دو سطح عموم و خواص ، و تعيين كردن پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه و آله اهل بيت عليهم السّلام را براى مرجعيّت دينى ، پس از آن كه قرآن كريم را به نحوى اختصاصى براى آنان تفسير فرمودند ، دريافتيم .
پس از آن ، نيكوست مسير پيدايش علم تفسير را نزد مسلمانان ، در سايهء اوضاع و شرايط و مقتضيات سياسى و اجتماعى و ويژگيهايى كه جامعهء مسلمانان در عصر نزول قرآن كريم و بعد از آن داشته است ، قطع نظر از رهنمودى كه رسول اعظم صلّى اللّه عليه و آله براى مسلمين در اين ارتباط داشتهاند ، زير نظر بگيريم .
اين از جمله بديهيّات اسلامى است كه قرآن كريم يك كتاب علمى نبوده كه رسول اعظم صلّى اللّه عليه و آله به منظور تفسير و تشريح مجموعهاى از نظريّات علمى آورده باشند . قرآن كتابى است كه هدف اساسى اسلام از آن ، دگرگونسازى جامعهء جاهلى بوده است و ساختن يك امّت اسلامى بر پايهء مفاهيم و افكار جديدى كه دين جديد آن را آورده است . به خاطر تحقّق يافتن همين هدف ، و رسيدن به اين دستاورد اساسى و اصلى ، قرآن ، بخش بخش و پراكنده آمده است ، تا قضايا و مسايل را در وقت خودش علاج كند ، و راه حلهاى مشكلات را در اوقات مناسب خودش پيشنهاد كند ؛ و در اين ارتباط ، همهء شيوههايى را كه دگرگونسازى و سازندگى ايجاب مىكند ، از جمله اقدام مرحله به مرحله و حوصله كردن ، مراعات كرده است ، تا انقلاب و تغيير را در همهء جنبههاى اجتماعى و انسانى تحقّق بخشد ، و از محتواى درونى يك فرد مسلمان شروع كرد ، و دگرگونسازى و سازندگى را تا همهء ساختارهاى فوقانى جامعه پيش برد .
بر اين اساس ، احساس مسلمانان ، به طور عموم ، در برابر محتواى قرآن ، آن چنان احساسى نبود كه موجب گردد آنان به قرآن كريم چنان بنگرند كه به كتابهاى علمى مىنگرند ، كه به تدريس و تشريح نياز دارند ؛ بلكه يك احساس ساده و بسيط بود . زيرا ، قرآن همه جا در زندگى روزمرهء آنان ، با همه رنگها و نيرنگهاى گوناگون آن زندگى همراه بود ، و بحرانهاى روحى و سياسى آنان را علاج مىكرد ، و افكار و مفاهيم جاهلى را به باد انتقاد مىگرفت ، و با اهل كتاب در مورد انحرافات عقيدتى و اجتماعىشان به گفتگو مىپرداخت ، و مشكلاتى را كه برايشان پيش مىآمد ، فورى حل مىكرد ، و همهء اين حوزههاى مختلف را
علوم القرآن ( علوم قرآنى ) ( فارسى ) — صفحة 274
مساهمون: السيد محمد باقر الحكيم
ص٢٧٤