نقش رسول اعظم صلّى اللّه عليه و آله در تفسير
اين طبيعى بوده است كه رسول اعظم صلّى اللّه عليه و آله در عالم تفسير نقش پيشوا و پيشتاز را ايفا بفرمايند ؛ و آن حضرت نخستين مفسّر قرآن بودند كه به شرح متن قرآن مىپرداختند ، و اهداف آن را آشكار مىساختند ، و مردمان را به فراخور قابليّتها و استعدادهايى كه داشتند ، به سطح معارف قرآن نزديك مىساختند ، و دشواريهايى را كه مسلمانان در مسير فهم متن پر بركت قرآن كريم داشتند ، از ميان بر مىداشتند ، و دادهها و گفتهها و احكام و مفاهيم قرآنى را كه براى مسلمانان مشتبه مىگرديد ، مشخّص و معيّن مىساختند . زيرا پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه و آله به عنوان صاحب رسالت ، و گيرندهء وحى الهى ، براى اين مأموريت نيز مانند ديگر مأموريتهاى دعوت و رسالت آماده شده بود ، و خداوند متعال حفظ و بيان قرآن را براى آن حضرت بر عهده گرفته بود :
إِنَّ عَلَيْنا جَمْعَهُ وَ قُرْآنَهُ . فَإِذا قَرَأْناهُ فَاتَّبِعْ قُرْآنَهُ . ثُمَّ إِنَّ عَلَيْنا بَيانَهُ
« 1 » . به هر روى ، مسلمانان در ارتباط با نقش پيشوايى و پيشتازى نبىّ اعظم صلّى اللّه عليه و آله ، به عنوان « مفسّر اوّل قرآن » در كنار نقش پيشرو و پيشتاز آن حضرت در ميدان اجراى مفاهيم قرآنى و تثبيت ديدگاه كلّى قرآن به آفرينش و زندگى ، با يكديگر اختلاف نظر ندارند .
امّا پرسشى كه معمولا در اين ارتباط مطرح مىشود ، پيرامون حدود و ميزان تفسير قرآن از سوى رسول اعظم صلّى اللّه عليه و آله است ؛ آيا همهء قرآن را فرا گرفته است ، به گونهاى كه آن حضرت همهء آيات قرآنى را به طور فراگيرى تفسير كرده باشند ؟ يا آن كه بر بخشى از قرآن بسنده كردهاند ؟ يا آن كه پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه و آله تنها به آياتى مىپرداخته كه صحابه در فهم آنها دچار اشكال شده و از آن حضرت سؤال مىكردهاند ؟
بعضى معتقدند كه پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه و آله جز تعداد معدودى از آيات قرآنى را تفسير نكردهاند .
صاحبان اين نظريّه به رواياتى استناد مىكنند كه حاكى از نفى اين مطلباند كه رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله همهء قرآن را به صورت فراگير تفسير فرموده باشند ؛ و در رأس اين گروه ، سيوطى قرار دارد . « 2 »
از جمله اين روايات ، روايتى است كه بزّار از عايشه آورده است ، مبنى بر اين كه رسول
هامش
( 1 ) قيامت / 17 - 19
( 2 ) الاتقان فى علوم القرآن ، 4 / 196 ، 200 ، سيوطى ، چاپ دوم ، انتشارات رضى - بيدار .