أَ فَلا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ وَ لَوْ كانَ مِنْ عِنْدِ غَيْرِ اللَّهِ لَوَجَدُوا فِيهِ اخْتِلافاً كَثِيراً
« 1 » منافات دارد ، مورد اشكال قرار دادهاند ؛ زيرا ، هر گاه بين دو آيه از قرآن كريم منافات وجود داشته باشد ، اختلافى كه خداوند سبحان وجود آن را در قرآن نفى فرموده است ، بايد تحقّق پيدا كند ؛ و ادّعاى اين كه نسخ خود اختلاف را از ميان مىبرد ، سودى نخواهد داشت . زيرا ، نظير اين ادّعا در مورد هر گونه اختلاف كه در كلام غير خداى سبحان نيز وجود داشته باشد ، مىتواند مطرح بشود .
افزون بر اين ردّ و ايراد ، مىبينيم كه آقاى خويى قدّس سرّه تقريبا - بر آنند كه در قرآن كريم حكم ثابتى كه به واسطهء قرآن يا غير قرآن منسوخ شده باشد ، وجود ندارد .
ما ، هر چند كه با استادمان ، آقاى خويى قدّس سرّه ، در برخى از جوانب ردّ و ايراد و مناقشهء ايشان ، اختلاف نظر داريم ، و چه بسا ، به همان لحاظ ، در ارتباط با فراگير بودن نگرش ايشان نسبت به همهء آيات قرآنى نيز با ايشان اختلاف داريم ؛ امّا ، در اين تحقيق ، در مقام بررسى بعضى از آيات مورد بحث از نظر نسخ ، تقريبا به همان شيوهء ايشان ، سلوك خواهيم كرد .
نمونههايى از آيات قرآنى كه منسوخ قلمداد شدهاند ،
همراه با بررسى آنها
آيهء اوّل
وَدَّ كَثِيرٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ لَوْ يَرُدُّونَكُمْ مِنْ بَعْدِ إِيمانِكُمْ كُفَّاراً حَسَداً مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِهِمْ مِنْ بَعْدِ ما تَبَيَّنَ لَهُمُ الْحَقُّ ؛ فَاعْفُوا وَ اصْفَحُوا حَتَّى يَأْتِيَ اللَّهُ بِأَمْرِهِ ، إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ
« 2 » جماعتى از صحابه و تابعين و ديگران « 3 » اين قول را روايت كردهاند كه اين آيه به واسطهء « آيهء سيف » منسوخ شده است :
قاتِلُوا الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ لا بِالْيَوْمِ الْآخِرِ وَ لا يُحَرِّمُونَ ما حَرَّمَ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ لا يَدِينُونَ دِينَ الْحَقِّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ حَتَّى يُعْطُوا الْجِزْيَةَ عَنْ يَدٍ وَ هُمْ صاغِرُونَ
« 4 » . زيرا ، آيهء نخست امر به عفو و صفح دربارهء اهل كتاب مىفرمايد ، با وجود آن كه از صميم قلب ، دلخواهشان آن است كه مسلمانان را به كفر باز گردانند ؛ و آيهء دومى ، امر
هامش
( 1 ) نساء / 82
( 2 ) بقره / 109
( 3 ) مجمع البيان ، 10 / 185
( 4 ) توبه / 29