آيا نسخ اقسامى دارد ؟
پيش از ورود به بحث تفصيلى پيرامون آيات منسوخهء قرآن كريم ، شايسته است اقسام نسخ را كه محققان علوم قرآنى يادآور شدهاند ، باز شناسيم ؛ بيش از هر چيز ، به خاطر اين كه دريابيم كدام يك از اين اقسام نسخ هدف اصلى اين بحثها بودهاند : نسخ را - علماى اسلامى - به سه قسم تقسيم كردهاند كه آن اقسام را به ايجاز ، ذيلا مىآوريم .
قسم اوّل : نسخ تلاوت بدون نسخ حكم ؛ منظور از اين قسم نسخ آن است كه يك آيهء قرآنى بر پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه و آله نازل شده باشد ، سپس تلاوت آن و نصّ لفظى آن منسوخ شده باشد ، امّا احكامى كه آن آيه دربرداشته است ، نگاه داشته شده باشد .
براى اين قسم از نسخ « آيهء رجم » را مثال زدهاند كه متن آن ، از عمر بن خطاب چنين روايت شده است : « اذا زنى الشيخ و الشيخة فارجموهما البتّة ، نكالا من الله ، و الله عزيز حكيم » . گفتهاند : اين آيهاى از قرآن كريم بوده است كه تلاوت آن منسوخ شده است ، امّا حكم آن نگاه داشته شده است .
هر چند اين قسم از نسخ ، مورد قبول بيشتر محققّان از جمهور علماى قرآن است ، مع الوصف ، تقريبا هيچ شكّى در بطلان آن و عدم ثبوت آن در قرآن كريم نداريم ، بويژه ، هنگامى كه به طور موضوعى به مطالعهء آن مىپردازيم . توجّه كنيد :
اوّلا ، مىبينيم كه پذيرفتن اين گونه نصوص و روايات كه بعضى از كتب حديث و صحاح اهل سنّت آوردهاند ، ما را به اعتقاد به تحريف قرآن مىكشانند . زيرا ، منطوق اين روايات بر ثبوت اين آيه و آيات ديگر در قرآن كريم ، تا زمان وفات رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله و اين كه مدّتى پس از وفات آن حضرت ، اين آيات از قرآن ساقط شدهاند ، تكيه دارد .
ثانيا ، مىبينيم كه اين روايات جز از طريق آحاد به دست ما نرسيدهاند ، و براى ما روا نيست كه در برابر اجماع مسلمين ، بر پايهء خبرهاى واحد ، معتقد به نسخ شويم . گذشته از اين كه سير طبيعى حوادث و وقايع حكم مىكند به اين كه مسايل مهم در ميان مردم شيوع داشته باشد ، و نسخ يك آيه از قرآن كريم از جمله اين امور مهم است ، آن وقت چگونه ممكن است چنين مطلبى تنها از طريق اخبار آحاد نقل شده باشد ؟