شبههء سوم
اسلوب قرآن در گزينش و ارائهء برداشتها و مفاهيم با اسلوبهاى بلاغت عربى سازگار نبوده ، و مطابق شيوهء علمى در آيين بلاغت و شيوهء سخنورى نيست . قرآن موضوعات متعدّدى را توأم با يكديگر بيان مىكند . مثلا ، هنگامى كه از تاريخ سخن مىگويد ، به موضوع ديگرى از قبيل وعد و وعيد و حكم و امثال و احكام و غيره روى مىآورد ، و نمىگذارد كه خواننده براحتى مطالب قرآنى را برگيرد . در حالى كه اگر موضوعات قرآنى در قالب ابواب و فصول و عناوين جداگانه عرضه شده بود ، فايدهء آن بيشتر ، و استفاده از آن آسانتر ، و ارائهء مطالب با شيوهء علمى و روش صحيح منطبقتر مىبود .
اين شبهه را با بيان دو نكته مىتوان پاسخ داد :
نكتهء اوّل ، آن كه قرآن كريم ، چنان كه در بحث هدف از نزول قرآن ديديم ، يك كتاب علمى يا يك كتاب درسى نيست ؛ كتاب فقه يا تاريخ يا اخلاق نيز نيست . كتاب هدايت و تربيت است و هدف اساسى آن نيز پديد آوردن دگرگونى فردى و اجتماعى مىباشد ، و اسلوب قرآن ، در شيوهء ارائهء مطالب ، در نزول تدريجى و ديگر ويژگيهاى آن ، مانند ناسخ و منسوخ و محكم و متشابه تحت الشعاع اين هدف است . اين شيوهء ارائهء مطالب ، از خصوصيات بارز قرآن كريم است كه با هدف اصلى تلازم دارد ، و مىتواند آن تأثير مطلوب را در روحيهء انسان هم روزگار نزول قرآن بر جاى گذارد ؛ نه تنها آن انسانهاى هم روزگار نزول قرآن ، بلكه هر انسانى كه گوش به قرآن فرا دهد يا قرآن را بخواند . « 1 »
دستاوردهاى عظيمى كه قرآن كريم در جامعهء جاهلى تحقّق بخشيد ، بهترين گواه بر همخوانى اين شيوه با هدف اساسى از نزول قرآن كريم است .
نكتهء دوم ، اين كه اين شيوهء ارائهء مطالب را مىتوان يكى از ويژگيهاى قرآن دانست كه اعجاز قرآن به گونهاى روشنتر در آن مشاهده مىشود .
قرآن كريم ، به رغم اين گير و دار موضوعات و در هم آمدن مطالب توانسته است زيبايى اسلوب ، قوّت تأثير ، گوش نوازى و دلنشينى خود را نيز حفظ كند ؛ و اين خود نشانهء مهارت
هامش
( 1 ) اين تأثير و تأثّر را در كتاب ديگر خود « الهدف من نزول القرآن الكريم » به بحث نهادهايم . در آنجا نه ويژگى قرآن كريم را به مطالعه و تحليل سپردهايم ، از جمله « اسلوب قرآن كريم » .