قرآن بزرگترين معجزه است
حال ، كه دريافتيم معجزه عبارت است از اين كه پيامبر تغييرى در جهان بدهد كه نوعى تحدّى در برابر قوانين طبيعى به حساب بيايد ؛ براى ما آسان خواهد بود كه اين برداشت خودمان را از معجزه ، بر قرآن كريم منطبق گردانيم . پيام و كتابى كه تغييرى بس بزرگ در جهان به وجود آورده است ، و انقلابى عظيم در زندگى انسان به عمل آورده است كه با قوانين تجربه شدهء طبيعت و سنّتهاى آشناى تاريخ جوامع بشرى همخوانى ندارد .
اگر اوضاع عمومى جهان ، و اوضاع عربستان و حجاز را بخصوص ، و زندگى پيامبر را پيش از بعثت ، و عوامل مختلف و تأثيرات گوناگون موجود در محيط زيست او را ، مورد مطالعه قرار دهيم ؛ آن گاه ، به مقايسهء آنها با رسالت عظيم قرآن و محتواى والاى اين كتاب كريم بپردازيم ، كه در برابر همهء آن عوامل و تأثيرات به تحدّى برخاسته است ؛ و دگرگونى گسترده و ژرفى را كه اين كتاب پديد آورده ، و امّتى ساخته است كه برترين و بالاترين پايهها و مايهها را داراست ؛ وقتى همهء اينها را ملاحظه كنيم ، در مىيابيم كه قرآن معجزهء كبراست و همتا ندارد ؛ زيرا ، به هيچ روى ، زاييدهء طبيعى آن محيط عقب افتاده با همهء عوامل و خصوصيات آن ، نبود . بنابراين ، وجود قرآن ، در برابر همهء قوانين طبيعى تحدّى مىكند و از همهء آنها برتر مىنشيند ، و آن عوامل و تأثيرات محيط به هيچ وجه نمىتوانند تفسيرى براى گسترهء هدايت و دامنهء تأثير قرآن باشند . براى آن كه اين مطلب ، به روشنى ، معلوم گردد ، مىتوانيم محيطى را كه قرآن رسالت كبراى خود را در آن محيط تحقّق بخشيد ، بررسى كنيم ، و آن را با محيطى كه قرآن به وجود آورد ، و امّتى كه قرآن پديد آورد ، مقايسه كنيم .
بعضى از دلايل اعجاز قرآن
در اين مقام ، بايد نكات ذيل را كه هر يك مىتوانند دليلى جداگانه بر اعجاز قرآن باشند ، از نظر بگذرانيم :
1 . اشعهء حياتبخش قرآن از جزيرة العرب بر سراسر جهان تابيد و بخصوص از مكّه ؛ منطقهاى كه هيچ يك از رنگهاى گوناگون فرهنگ و تمدّن را كه در آن روزگار ، جامعههاى پيشرفته نسبتا از آن برخوردار بودند ، تجربه نكرده بود . اين نخستين جنبهء استثنايى بود كه