صحيحه و موثقهاى وجود دارد ، از جمله دو روايتى است كه جناب شيخ در اينجا آورده است ، كه اوّلى صحيحه و دوّمى موثقه مىباشد . و امّا محلّ شاهد در روايت اوّل اين است كه :
اين است كه : حضرت رسول صلّى اللّه عليه و آله در پاسخ به سمره فرمودند : « انّك رجل مضارّ و لا ضرر و لا ضرار على مؤمن . . . » .
و امّا شاهد در روايت دوّم اين است كه : « فانّه لا ضرر و لا ضرار . . . » .
و امّا به لحاظ معنا چهار احتمال در معناى ضرر و نقطهء مقابل آن يعنى نفع وجود دارد از جمله :
1 - اينكه هم ضرر و هم نفع ، هر دو معناى عدمى و سلبى داشته باشند .
به عبارت ديگر : ضرر به معناى عدم النفع و نفع به معناى عدم الضّرر باشد ، كه در اين صورت نسبت ميان ضرر و نفع ، عموم و خصوص من وجه مىباشد . زيرا :
1 - در موردى كه پاى ضرر و زيان در كار است ، همين ضرر و زيان مادهء افتراق است .
2 - و در موردى كه سود و منفعتى در كار است ، همين سود و منفعت مادهء افتراق است .
امّا : در مواردى كه نه سودى باشد و نه زيانى ، اين عدم سود و زيان مادهء اجتماع است .
2 - اينكه هم ضرر ، هم نفع هر دو معناى ايجابى و اثباتى داشته باشند ، بدين معنا كه :
1 - ضرر به معناى خسارت ديدن باشد . 2 - نفع به معناى سود بردن باشد .
كه در اين صورت :
دو اصلاح سود و نفع متضادّان مىباشد ، يعنى تقابل ميان آن دو تقابل تضادّ خواهد بود ، كه در نتيجه : لا يجتمعان فى موضوع واحد ، و قد يرتفعان فى مورد لا يكون ضرر و لا نفع .
3 - اينكه ضرر معناى سلبى و نفع معناى اثباتى داشته باشند ، بدين معنا كه :
ضرر عدم نفع و نفع عدم ضرر باشد . كه در اين صورت :
1 - ممكن است تقابلشان ، تناقض باشد . 2 - ممكن است تقابلشان عدم و ملكه باشد .
4 - اينكه ضرر داراى معناى ايجابى و نفع داراى سلبى باشد .
جناب شيخ چه تفاوتى ميان معناى ضرر و ضرارى كه در حديث آمده است وجود دارد ؟
در پاسخ به اين سؤال كه آيا فرقى ميان معناى ضرر و ضرار وجود دارد به نقل نظر چهار تن از اهل لغت مىپردازيم ، از جمله :
1 - جوهرى در صحاح اللغة مىگويد : ضرّ كه در برابر نفع قرار دارد و در لغت عرب ثلاثى مجرّد است به همراه ضارّه كه صيغهء ثلاثى مزيد است به يك معنا يعنى زيان و خسارت استعمال شده علاوه بر اينكه اسم مصدر هر دو باب كلمهء ( ضرر ) است .
رسائل شيخ انصارى ( فارسى ) — صفحة 283
مساهمون: الشيخ الأنصاري
ص٢٨٣