ترجمه
حاصل و خلاصه گفتار شيخ انصارى
حاصل و خلاصه آنچه ما ذكر نموديم اين است كه :
فعل صادر شده از جاهل ( بستگى به شانس او دارد ، يعنى چه از نظر استحقاق عقاب ، چه از نظر صحت و فساد ) ، بر وضع واقعى باقى است .
پس اگر ( پس از آن ) ملحق شود به آن ، علم و يا ظنّ اجتهادى و يا ظنّ تقليدى ، اين طريق ، كاشفى حقيقى و يا جعلى است بر حال عمل به هنگام صدور ، پس عمل مىكند به مقتضاى آنچه كشف شده است .
بحثى در اجتهاد و تقليد
بلكه ما در مباحث اجتهاد و تقليد نيز تحقيق كردهايم كه فصل صادرهء از مجتهد يا مقلّد نيز ، باقى است بر حكم واقعى ( و حال آنكه اجتهاد و تقليد طريق الىالواقعاند و طريق هم ، گاهى به واقع اصابت مىكند و گاهى به خطا مىرود ) .
پس اگر ( پس از انجام عمل برطبق اجتهاد سابقش ) ، ملحق شود به او ، اجتهادى كه مخالف ( اجتهاد ) سابق اوست ، ( اين اجتهاد و تبدّل رأى ) ، كاشف است از حال ( و باطل بودن ) اين عمل ( كه در مثال شستن لباس بود ) ، از هنگام صدور و انجام .
پس عمل مىكند به مقتضاى آنچه كشف شده است ( و دوباره آن لباس را مىشويد ) ، بر خلاف جماعتى ( از جمله محقّق قمى ) كه خيال مىكردهاند كه فعل صادرهء از روى اجتهاد يا تقليد ، اگر مبتنى بر دوام و استمرار آثار باشد ، مثل زوجيت و ملكيت ( كه بناى عقد بر استمرار زوجيتى است كه در اثر عقد صورت مىپذيرد ) ، اجتهاد لاحق اثرى در اين فعل ندارد ( و لازم نيست كه دوباره عقد بخواند ) ،
البته ، تمام كلام در رابطه با اين موضوع در محل خودش يعنى باب اجتهاد و تقليد آمده است .
توهم فساد در معامله جاهل
چهبسا در معامله جاهل به جهت شك ( او ) در ترتّب اثر بر آنچه واقع مىسازد توهم مىشود ، كه قصد انشاء از چنين فردى در عقود و ايقاعات ايجاد نمىشود و لذا معاملهاش باطل است .