زا به نام كوسوى بود كه در قرن پنجم / يازدهم به عنوان اولين كس به دين اسلام درآمد و مسلم دم خوانده شد يعنى كسى كه داوطلبانه مسلمان شده است . پس از ح 674 / ح 1273 سلسلهء جديدى از زىها يا سونىها روى كار آمدند كه سرآغازشان على گلم بود ، وى گائو را از زير سلطهء مالى بيرون آورد ( بنگريد به شمارهء 58 ) . زمانى كه ابن بطوطه در سال 754 / 1353 در كوكو بود ، از فحواى شرحى كه نوشته است چنين برمىآيد كه در حوزهء سياسى مالى در آن روزگار بوده است و نيز از اين شرح ، ما درمىيابيم كه در كوكو و نيز جاهاى ديگر طبقات حاكمه و بازرگانان مسلمان بودهاند ، در حالى كه تودهء مردم هنوز به آنيميسم اعتقاد داشتهاند .
در پايان قرن هشتم / چهاردهم ، سنگاى به كلى از مالى مستقل شد و به صورت امارت قدرتمندى درآمد كه هم نيروى زمينى و هم قواى دريايى داشت و اينهمه ساخته و پرداختهء حكمران ماقبل آخر سلسلهء سى ، يعنى سونى على كبير بود كه مؤسس و بنيانگذار واقعى مملكت سنگاى محسوب مىشود . اندكى پس از مرگ سونى على ، فرمانده سپاه او محمد توره كه اصلا از سونينكه بود ، تخت سلطنت را گرفت و سلسله جديدى از آن خود بنياد نهاد يعنى سلسلهء اسكيهها را . در زمان حكومت او اسلام آيين سلطنتى شد و تمبوكتو به صورت يك مركز دانش و علوم اسلامى بيرون آمد . محمد توره مانند حكمرانان مالى در 901 - 902 / 1496 - 1497 به سفر حج به مكه رفت و در آنجا از شريف عباس خلعت حكمرانى تكرور ( به معناى محدود منطقهاى بر ساحل رود سنگال و به معناى وسيع مطابق كاربرد نويسندگان اسلامى در سدههاى ميانه ، سودان غربى يا به طور كلى بلاد التكرور ) دريافت كرد . وى قدرت سنگاى را در سمت مغرب تا سنگال و سرزمين قديمى غانه ( غنا ) بسط داد و در مشرق به كشور هوسا حمله كرد و يك دستگاه ادارى انعطافپذير و غير متمركز ايالتى براى كشور خود به وجود آورد .
جانشينان او نشان دادند كه حكمرانانى ستيزهجو و بىكفايت هستند . پس از دورهء حكومت پسرش داود ، مملكت قربانى لشكر آزموده و باانضباطى شد كه از سوى سلطان سعدى مراكش ، احمد المنصور ذهبى ( بنگريد به شمارهء 20 ) كه چشم طمع به ثروت پرآوازهء سودان دوخته بود ، عليه گائو گسيل شده بود ( 999 / 1591 ) . اين لشكر مسلح به سلاح آتشين بود و از آن به خوبى استفاده مىكرد . سه شهر عمدهء گائو ، تمبوكتو و جند به دست مهاجمان افتاد . ناحيهء وسطاى نيجر دستخوش تجزيه سياسى و آشفتگى شد . پاشاهاى مراكش يا حكمرانان تمبوكتو تنها بر منطقهء محدودى حكمروايى داشتند و پس از ح 1070 / ح 1660 به نظر مىآيد كه اقتدار مراكش در آنجا به كلى از ميان رفت .
سلسله هاى اسلامى جديد : راهنماى گاهشمارى و تبارشناسى ( فارسى ) — صفحة 247
مساهمون: كليفورد ادموند باسورث
ص٢٤٧