سطر در حق او كافى است ، مردم ميدانند كه اين وزير بزرگ چهقدر عظمت داشته است كه در عزل او باز مردم به او احترام ميكردند ، هيچكس در عزل او با وى مخاصمتى نداشت بلكه هواخواه او بودند ، هيچيك از صدور به اين درجه نبود كه در حين عزل او چنين احترامات داشته باشد . در جلالت قدر و نبالت شأن او اين نكته بس است كه چندين بار به او تكليف صدارت و اقتدار كليه كردند قبول نكرد و پيش از آنكه او بصدارت كبرى نايل شود در همان وزارت داخله و استيفاء ممالك صدارت عظمى داشت بر همه اقدم و اولى بود چندان احترام و عظمت داشت كه در همان زمان وزارت داخلهء خود زحمت حضور رفتن و مرقبات چيدن و زحمت كشيدن نداشت در خانهء خود نشسته هرچه در روى كاغذ مينگاشت و بحضور ميفرستاد فورا اعليحضرت سلطانى آن را امضا كرده ميفرمودند هرچه آقا گفته و داده و كرده است صحيح است از بس سلامت نفس و ملايمت طبع و نيكنفسى داشت باعمال مردم نمىپيچيد ، بعزل آنها نميكوشيد ، مكرر به او پيغام بردند كه فلان بزرگ ترا دشنام داده و در حضور سلطانى دشمنى كرده وى اعتنا نميكرد و باز حاجت او را برميآورد و نانش را مقطوع نميكرد ، طرف مقابل چون اينحركات ميديد خجل ميشد و از انصاف خود بعيد ميديد كه با چنين بزرگى كسى دشمنى كند و دشنام دهد ، باينجهات احدى از او در خاكپاى سلطانى سعايت نميكرد كه كارش فاسد شود . هرچه مينوشت و هرچه رأى ميداد همان نوشته امضا و صحه ميشد ، در تمام اوقات بسكوت و بىاعتنائى ميگذرانيد و در امور مملكتى تدبيرى و انديشهاى نميكرد ولى همان سكوت و متانت و شخصيت و هيكل او كارهاى داخله را اصلاح ميكرد كه هيچ فسادى بظهور نميرسيد وقتى كه مستوفى الممالك بوزارت داخله منصوب و ميرزا حسين خان مشير الدوله سپهسالار اعظم بوزارت عسكريه و وزارت امور خارجه برقرار بود سپهسالار اعظم بعنوان صلاحانديشى و صرفهجوئى دولت خواست از مواجب چاكران دولت چيزى بكاهد هرچه به او اصرار كردند كه اين كار را امضا كند وى امضا نكرد و گفت نان مردم را نبايد قطع كرد در چندين سال وزارت داخله و استيفاء ممالك و صدارت خود نان احدى را نبريد دينارى از حقوق صاحبان مواجب نكاست مردمان بدنفس هرچه در اين گونه كارها اقدام ميكردند وى رد ميكرد از ابتداى خدمتگزارى او بدولت تا انتهاى صدارت او با
صدر التواريخ يا تاريخ صدور قاجار ( فارسى ) — صفحة 283
مساهمون: محمد حسن خان اعتماد السلطنه
ص٢٨٣