شاهزادهء آزاده مرحوم « على قلى ميرزاى اعتضاد السلطنه » در « اكسير التواريخ » نهايت تمجيد را از حاجى مرقوم داشتهاند « 1 » چون همعصر مرحوم حاجى بودهاند قدرى
هامش
( 1 ) - راجع به روزهاى واپسين « محمد شاه قاجار » آقاى « على مشيرى » از لندن مقالاتى فرستاده كه در « مجلهء خواندنيها » درج شده و ما قسمتى از آنها را كه از « آرشيو ادارهء اسناد عمومى انگلستان » بدست آمده و براى اولين مرتبه انتشار يافته در اينجا مىآوريم . براى استحضار از مشروح مطالب مراجعه شود به ( مجلهء خواندنيها بسال 25 شمارهء 51 روز شنبه 22 اسفند 1347 ) .
« . . . قلهك ، 4 سپتامبر 1848 شمارهء 72 ، از كلنل فرانت ، وزير مختار انگليس ، به ويسكونت پالمرستون وزير خارجهء انگلستان .
عالى جناب با كمال تأسف به عرض مىرساند كه اعليحضرت پادشاه ايران دچار كسالت سختى شده است ، ناخوشى ابتدا از دلدرد شديد و سوءهاضمه و بعدا از باد سرخ كه در دست چپ بروز نمود ، شروع شد سپس در اثر بهم خوردن دل ، پشت سر هم حالت استفراغ دست داد و هرچه در شكم داشت برگردانيد ، اشتها به كلى قطع و قواى بدنى رو به تحليل رفت . روز عيد كه در 31 ماه گذشته برگزار شد . من افتخار شرفيابى به حضور اعليحضرت داشتم . در آن روز وضع مزاجى و حال ظاهرى وى مرا به كلى هراسان نمود ، شاه بسيار ضعيف و لاغر به نظر مىرسيد ، صدايش درست شنيده نمىشد . دكتر كاده مرتبا شاه را مداوا مىكرد .
با پرنس دولقوروكى ( وزير مختار روس ) ما هر دو ، يادداشت مشتركى براى حاجى ميرزا آقاسى فرستاديم كه رونوشت آن را با ترجمهء شرحى كه آن عالى جناب نوشته است احتراما حضورتان تقديم مىدارم .
ديروز عصر از حاجى نامهء رسيد و در آن تقاضا كرده بودند كه از وجود دكتر ديكسون ( دكتر سفارت انگليس ) براى مداواى شاه استفاده شود . و دكتر ديكسون پس از معاينه ، مرض شاه را خطرناك تشخيص داد . گرچه نظر داده كه هرگاه شاه خوب معالجه شود احتمال دارد خطر رفع شود . امروز باز از او يادداشتى به من رسيد كه از قصر شاه فرستاده بود ، در اينجا نوشته است كه هنوز اميد هست كه شاه خوب شود .
هرگاه كسالت اعليحضرت منجر به فوت وى شود به اتفاق پرنس دولقوروكى تصميم گرفتهايم كه شخصى را براى آوردن وليعهد به تهران در اسرع اوقات به تبريز روانه كنيم . ولى بايد حضور جنابعالى عرض نمايم ، با در نظر گرفتن اوضاع كلى مملكت تصور مىكنم ، نظم و آرامش در شهر طهران ، پس از مرگ شاه برهم خورد ، بطورى كه جنابعالى مستحضر مىباشيد ، حاجى ميرزا آقاسى تمام رجال مؤثر را در زمان صدارت خود از دربار خارج كرده و افراد نظامى نيز ناراضى مىباشند با اين ترتيب مقدرات ما بسته به رحم و مروت تودهء مردم ناراضى خواهد بود . -