باب محمره و غيره به حدى است كه ذكر آن رنگ زردى ميآورد و از خطاهاى او مآل كار بد شد و صرفهء ايرانيان از دست رفت « 1 » صورت آن عهدنامه و پارهء مذاكرات در منتظم ناصرى ضبط است .
و نيز خبط و خطاى حاجى بدرجهء رسيده بود كه وزير مختار روسيه در وقت شفاعت از بهمن ميرزا آنها را بعرض همايونى رسانيد .
ظهور ميرزا على محمد باب « 2 » و فتنهء آنجماعت در عهد حاجى ميرزا آقاسى
هامش
حاجى ميرزا آقاسى كه به حل اختلافات بين ايران و عثمانى علاقهء شديد و عجلهء بسيار داشت ، دستور داد كه ( ميرزا تقى خان فراهانى ) كه در آن تاريخ در آذربايجان ( وزير نظام ) بود به جاى مشير الدوله عازم ارزنة الروم گردد و رياست هيئت نمايندگان ايران را در عهده داشته باشد . . . »
نقل از كتاب ( ميرزا تقى خان اميركبير ) تأليف شادروان عباس اقبال ، ص 38
تفصيل اين مأموريت را از منابع زير مىتوان بدست آورد :
الف - تاريخ تبريز ، مرحوم نادر ميرزا
ب - تاريخ نو ، مرحوم جهانگير ميرزا
ج - كتب تاريخ دوران قاجار ( ناسخ التواريخ - روضة الصفا - مرآت البلدان - منتظم ناصرى ) همچنين متن عهدنامهء ارزنة الروم در كتب بالا درج شده است .
( 1 ) - « . . . چنان كه در محل خود با براهين متعدده و محكمه ثابت خواهد شد كه ( محمره ) و توابع آن ملك طلق دولت عليه ايران است و هيچ وقت دولت عثمانيه در آنجا ادعاى ملكيت نكردهاند .
وقتى كه حاجى مرحوم به خبطهاى خود منتقل شد ، دولتين انگليس و روس كه هر دو باطنا حامى دولت عثمانيه بودند ، به خيال آنكه خود را به عنوان ، توسط دخيل اين كار و چارهء براى اين امر ناگوار نمايند ، حاجى مرحوم را وادار كردند كه مجلس گفتگو برقرار و مطالب طرفين به واسطهء وكلاى ايشان در مجلس مزبور و حضور وكلاى دولتين واسطتين گفتگو و اظهار شده به تراضى طرفين قرارى داده اصلاح ذات البين نمايند . محل مجلس وكلاى اربعه بلدهء ( ارزنة الروم ) و فدوى از طرف دولت عليه با اختيار تام مأمور آن مرزوبوم گرديد .
اتفاقا در تبريز به شدت تمام ناخوش و چند ماه بسترى شد . در اين بين بدتر از حكايت محمره مقدمهء قتل و غارت كربلاى معلى به دست حاجى نانجيب پاشا ( منظور نجيب پاشا است ) والى بغداد ، به آن طرزها كه به احدى در اين عصر پوشيده نيست اتفاق افتاد . . . »
نقل از ص 37 كتاب ( تحقيقات سرحديه ) نوشتهء مرحوم ميرزا سيد جعفر خان مشير الدوله چاپ ( بنياد فرهنگ ايران ) به اهتمام « محمد مشيرى »
( 2 ) - باب
« . . . باب كه داراى القاب و عناوين متعدد از جمله ، نقطهء اولى ، حضرت اعلى ، مبشر اعظم -