صفآرائى شد و آخر الامر آقا خان محلاتى هزيمتى شده از كرمان و قندهار به هندوستان رفت . « 1 »
هامش
و اسراى زياد افغانى رد مىكردند . پس از اينكه بتدريج نيروهاى ايرانى از راههاى متعدد وارد منطقهء جنگ شدند و افواج در محلهاى خود استقرار يافتند . ترتيب محاصرهء هرات داده شد و فرمان رفت كه عساكر ايرانى حمله را آغاز نمايند . چون كار محاصرهء هرات بدرازا كشيد و كامران ميرزا از گردنكشى سر فرود نداشت محمد شاه يكباره دل بر آن نهاد كه به حكم يورش آن قلعه را مسخر دارد و شخصا عمليات حمله را اداره نمايد و پس از بازديد نقاط مهم و نصب عرادههاى توپ در جاهاى مناسب و تعيين مواضع حمله و استقرار آرايش جنگى مناسب دستور اجراى حمله را به دو ساعت قبل از طلوع آفتاب آن شب صادر كرد ، در اين موقع « مك نيل » وزير مختار انگليس كه در اردو بود به حضور شاه رفته . و با تهديد و فشار چنين گفت :
« اكنون دولت انگليس ناچار است كه اگر شما مراجعت نكنيد به منازعت برخيزد و مملكتى مانند هندوستان را از دست نگذارد و اينك كشتىهاى جنگى ما تا جزيرهء خارك طى مسافت كرده است و من خبر جنگ مىدهم ، اگر از اينجا دست باز نمىداريد ، از جانب فارس ساختهء جنگ باشيد . »
« در اين وقت از شيراز و كرمان بسرعت باد و برق چند تن رسول برسيدند و از ( فريدون ميرزاى حاكم فارس ) و ( فيروز ميرزا حاكم كرمان ) عريضه برسانيدند به اين شرح كه :
« كشتيهاى جنگى دولت انگليس از درياى عمان تا كنار جزيرهء خارك آمده ، سى خانوار مردمى را كه در خارك نشيمن داشتند به بذل و احسان فريفته ، در آن جزيره جاى كردهاند و از براى اندوختن علف و آذوقه ، غلات و حبوبات را يكى بر چهار بها ميدهند و مردم ايشان در دور و نزديك ، در سواحل بحر به فراهم كردن آذوقه مشغولند . »
شاهنشاه غازى از نقض عهد كارداران دولت انگليس و كردار ناهنجار آنان سخت غضبناك شد و فرمود مردم انگريز چنان ميدانند كه مرا از مبارزت و مناجزت باكى و بيمى است ، چنان دانسته بودم كه عهدنامهء انگليس در كنار درياى عمان ديوار آهنين است و دولت ايران سالهاى فراوان براى انگليس در حفظ هندوستان ديوار آهن بود ، اكنون كه نقض عهد كردند من دست از هرات باز ميدارم و حدود مملكت را استوار داشته لشكرى برميگمارم كه هميشه جنگ انگليس را بسنده باشند . آنگاه كار هرات را پرداخته خواهم كرد و از حمايت انگليس بركنارى خواهم نشست تا مقدار حقوق دولت ايران از زمان ناپلئون تاكنون بر خويشتن باز دانند و چنين سهل و آسان نقض عهد روا ندارند . » ( ص 89 ج 2 تاريخ قاجاريه چاپ قائم مقامى )
به اين ترتيب محمد شاه در موقعى كه كار هرات به نتيجه مىرسيد در اثر تهديد صريح انگلستان به جنگ با ايران و يأس كامل وى از مساعدت روسها ناچار در 18 جمادى الاخر سال 1254 هجرى قمرى از سر هرات دست برداشت . براى استحضار كامل از جريان به كتاب ( مأموريت آجودانباشى ) مراجعه شود .
( 1 ) - براى اطلاع از چگونگى مراجعه شود به ناسخ التواريخ ، جلد دوم قاجاريه صفحات 93 و 105 و 107 و نيز به ( تاريخ قاجار ) تأليف ( واتسن ) ترجمهء آذرى ص 224 مراجعه شود .