يك شب در اروپا مد روز شد ، مجسم مىكنند .
آگرا و لاهور خانان مغول دقيقا براى ثروت ، شكوه ، جلال ، و قدرت ضرب المثل بودند ، البته ادبيات مغول براى غرب مسكوت بود ، هرچند كه برخى از اوقات ترجمهء مصرعهاى جان دان ، شاعر بزرگ دورهء باروك انگليس ، به فارسى براى همعصرانش در دربار مغول سادهتر از ترجمهء آنها به آلمانى مدرن به نظر مىرسد ، شعراى پيرو فلسفهء نظرى اوايل قرن 17 از افكار درخشان تصنعى همعصران هندىشان محظوظ بودند .
ولى اين تصوير بىنهايت درخشان همه را به وجد نمىآورد . تجار انگليسى ، سوداگران اروپايى الماس و پرشكان از قلمروى مغول كمتر چيز جذابى گزارش مىكنند ؛ چون فقر گستردهء مردم از تجمل كسانى كه بر آنها حكومت مىكردند شديدا تميز داده مىشد ، و در حالى كه نقاشيهاى مينياتور به ما پارچههاى مخمل و ابريشم و جواهرات فراوانى را نشان مىدهند ، براى مردم معمولى مطمئنا اشارهاى كه ويليام مورلند « 1 » ، كرده است صدق مىكند : « دربارهء لباس تودهء مردم ، وقتى كه تكهء لباسشان فقط از يك لنگ پيچيده به دور كمر تشكيل مىشود ، چه بايد گفت ؟ و چه چيز دربارهء خانههايشان ، وقتى كه تجهيزات كلبههايشان فقط يك محل خواب ساده است ؟ »
با اين وصف اين جمعيت چند ميليونى مهارتى گستاخانه در خلق شادترين آثار هنرى با وسايلى داشت كه امروزه به نظر ما غيرقابل تصور ابتدايى جلوه مىكنند . بناهاى عظيم دورهء مغول بدون آنكه از فرقون استفاده شود ، ساخته شدند - مصالح ساختمانى همانطور كه تصاوير مينياتورهاى شرح وقايع نشان مىدهند تا محل كارگاه ساختمانى با دست حمل مىشدند . با سادهترين ابزارها ظريفترين جواهرات ساخته مىشد كه ما امروزه به دشوارى مىتوانيم با زيركانهترين تكنيك آماده سازيم . چه كسى قادر است هنوز آن پارچههايى را ببافد كه « هواى بافته » ناميده مىشدند ؟ يا هشت رشته نخ را از سوراخ يك دانهء خشخاش رد كند ؟ با وجود اين اگر تكنيكى كه با آن خيلى از آثار استادانهء هنر مغول ساخته شدهاند باز هم براى ما غيرقابل تصور باشد ، كافى است امروزه هنوز هم ببينيم كه چگونه مردى در يك خيابان شلوغ در حيدرآباد دكن گردنبندى از ظريفترين مرواريدها را در كوتاهترين زمان به نخ مىكشد ، در حالى كه نخ نازك به انگشت كلفت پايش بسته شده است . و اگر نقاشان جهانگير تابلوهاى انگليسى را آنچنان خوب كپى كردهاند كه آنها را نمىتوان به سادگى به عنوان كارهاى بدلى تشخيص داد ، امروزه هنوز هم در شبه قاره صنعتگرانى وجود دارند كه در تقليد وسايل اروپايى - مثلا ظروف نقره - قادر به انجام كارهاى باورنكردنى هستند .
هامش
( 1 ) .WilliamMoreland .