جريان دارند ، تا حدودى زودتر از ديگران به سعادت بهشتى دست مىيابد . « 1 »
يك نمونهء بسيار زيبا از چنين كوشكهايى را مىتوان در شيخوپورا نزديك لاهور ديد : حيران منار ، قبر غزال محبوب جهانگير ( 1607 - 1620 ) در كنار يك بركه قرار دارد كه از طريق نوعى سد از سنگ مرمر مىتوان به كوشك آن رسيد ، همانطور كه مينياتوريستها غالبا براى ما تصوير كردهاند ، محلى است مطلوب براى كنسرتهاى شبانه .
گاهى از اوقات نيز در باغ كلبهاى لاى شاخههاى درختى باشكوه ساخته مىشد ؛ چنين كلبههايى در واقع مقدم بر همه براى شكار در نظر گرفته شده بودند ، ولى در تصاوير متنهاى خيالانگيز و شاعرانه نيز ظاهر شدهاند .
تنها فرمانروايان دوستداران شيفتهء باغ نبودند . خانمهاى دربار بيشتر از همه باغهاى زيبايى احداث كردهاند و اشراف و بزرگان نيز در احداث باغ سهيم بودند . خان خانان عبد الرحيم پس از پيروزىاش بر گوجراتىها فتح باغ را در احمدآباد ايجاد كرد ، و برهانپور اقامتگاه ساليان درازش را با باغهايى آراست كه مردم نيز اجازهء ورود به آنها را داشتند - رفتارى كمنظير !
تأسيسات باغهاى وه « 2 » ، نزديك حسن ابدال ، در مسير قديمى لاهور به سرين آگار « 3 » به همكارش مان سينگ نسبت داده مىشود كه بركه و كوشكهايش و همچنين سيستم آبيارىاش نخست چند سال پيش تعمير و مرمت شدهاند . ( 18 ) اين تأسيسات خيالانگيز بايد زمينهء الهام لاله رخ براى توماس مور « 4 » بوده باشد . تأسيسات زيباى ديگرى نيز نبايد فراموش شود : كوشكهاى سنگ مرمر سفيد در كنار درياچهء آناساگار در اجمر ، محل زيارت محبوب فرمانروايان مغول كه جهانگير آنها را ساخته ، پسرش آنها را در سال 1636 نوسازى كرده است و هنگام جشنها آنها را به زيبايى چراغانى مىكردند .
ولى كشمير سرزمين دلخواه باغها بود و ديدار جهانگير از آنجا در سال 1620 باعث شد پروژههاى متعددى براى باغ به وجود آيد كه البته همهء آنها اجرا نشدند . در آنجا هم بزرگان دربار با فرمانروايان عاشق باغ رقابت مىكردند ؛ باغ ظفرآباد كه « ظفر خان خواجه » احداث كرد ، بسيار جالب توجه است : اين حاكم بسيار خوب كشمير كه با برادرزادهء ممتاز محل ازدواج كرده بود دستور داد باغش را در يك مثنوى فارسى بستايند و در برخى از مينياتورها كه متن را تزيين مىكردند ديدار شاه جهان از اين باغ را ثبت كنند . در حاشيه قابل ذكر است كه صائب شاعر ايرانى مدت زمانى را پيش او زندگى مىكرده است . ( 19 )
هامش
( 1 ) . سورهء 2 ، آيهء 25 .
( 2 ) .Wah .( 3 ) .Srinagar .( 4 ) .ThomasMoore .