يعنى استاد با تكرار مرتب شهادتين « لا اللّه الا اللّه » ، گياه لطيف ، « قلب » ، را حفظ و نگهدارى مىكند و بدينترتيب « درخت خداوند » در قلب جوينده رشد مىكند تا سرانجام رايحهاى خوش تمام وجودش را فرا مىگيرد . اين يكى از زيباترين نشانههاى تأثير انديشيدن به خداوند است كه انسان به وسيلهء آن خدا را سرانجام در قلب خويش مىيابد ، ساير مصرعهاى سى حرفى غالبا شامل تعاليم اخلاقى هستند .
پنجابى و سندى در كنار سى حرفى ، با بارام آسه « 1 » ، اشعار دوازده ماهه ، نيز آشنا هستند كه يك قالب شعرى برگرفته از نقل قولهاى هندى است و در آن اشتياق دردآميز يك زن در دوازده ماه از سال بيان مىشود . اين در اصل فقط براى ماههاى هندى در نظر گرفته شده بود كه در آنها زمان بارندگى نقش بسيار مهمى ايفا مىكند ، ولى اشعار دوازده ماهه بعدا براى ماههاى اسلامى نيز خوانده شد كه در آنها روح ، زمان جشنها ، و سوگواريهاى سال اسلامى را احساس و درك مىكند و در آخرين ماه اسلامى ، يعنى زمان سفر زيارت مكه ، پيوند مشتاقانه با عشاق الهى يا پيغمبر محبوب را تجربه مىنمايد . در قرن 19 ابداع اشعارى براى ماههاى مسيحى كه به وسيلهء انگليسىها وارد شده بود ، آغاز شد . ( 1 )
دو نسل پس از سلطان باهو ، معروفترين شاعر عرفانى پنجابى بوله شاه « 2 » ( 2 ) كه اهل كازور « 3 » در شرق لاهور بود ( ف . 1754 ) ، حضور پيدا مىكند كه مصرعهايى جذبه برانگيز دربارهء وحدت هستى خوانده است و همواره تكرار كرده است :
همهء گلولههاى كوچك پنبه يكدست سفيد هستند . . .
چون بدوا با كار كردن روى مواد اوليه تفاوتها ظاهر مىشوند ، همانطور كه يك بىرنگى مطلق خود را در قالبها و رنگهاى بىشمار آشكار مىسازد .
ترانههاى پنبهريسان ( 3 ) از مناطق ديگر نيز معروف هستند ، چون كشت پنبه به هر حال يكى از مهمترين شاخههاى اقتصاد بود . در دكن مثل سند چنين ترانههايى وجود داشت . ريسيدن پنبه مىتوانسته است با انديشيدن به خداوند مقايسه شود : همانطور كه نخ با ريسيدن دقيق و بىوقفه همواره ظريفتر شود ، قلب انسان هم با انديشيدن دايم به خداوند همواره پاكتر مىشود تا اينكه خداوند در پايان آن را به قيمتى بسيار زياد ، يعنى به قيمت بهشت ، از مؤمنان خريدارى مىكند . « 4 » ولى دختر تنپرور ، روح سهلانگار ، در روز عروسى - منظور مرگ است - خود را عريان و رسوا مىيابد . . . اينكه ذكر پنبه يادآور شهيد عشق
هامش
( 1 ) .baramasa .( 2 ) .BullheShah .( 3 ) .Kasur .( 4 ) . با سورهء 9 ، آيهء 111 مقايسه شود .