عنوان روميزى در گردهماييهاى رسمى استفاده مىشد ، در تابلوهاى نقاشى هانس هولباين « 1 » ، عينا مثل بقيهء اروپا فرشهاى تركى به عنوان روميزى ظاهر مىشوند .
معاملات فرش به وسيلهء دولت ترتيب داده و حمايت مىشد ، ولى در نتيجهء تقاضاى زياد از انگليس يك بخش خصوصى نيز تكوين يافت ، جايى كه توليد فرشها طبق درخواست امكان داشت . در چنين مواردى مىتوانست به عنوان مثال نشان و علامت خانوادگى سفارش دهنده بافته شود . در كنار فرشها به مقدار زيادى پارچههاى پنبهاى نقشدار ، چيت گلدار از سرحنج و برهانپور به اروپا صادر مىشدند .
فرشهاى دورهء اكبر ، تا جايى كه مىتوانيم از تختهها و تكه فرشهاى محفوظ ماندهء كم تشخيص دهيم ، بسيار پرتخيل بودهاند . به نظر مىرسد كه بعضى نمونهها به وسيلهء نقاشان براى طرح ابداع شده بودند ، به نحوى كه برخى از فرشهاى قديمى مثل صفحات بزرگ شدهء آلبوم به شمار مىآمدند . گاه و بيگاه فرشهايى با نقش مداليون ، همانگونه كه از ايران شناخته شده است ، يافت مىشدند ؛ ولى به نظر مىرسد كه تصاوير تخيلى تسلط داشتهاند . به عنوان مثال فيلى با فيلبانش ، سوسمارها ، اژدهاها ، جنگ شتر ، و چهارپايى بالدار همراه با يوزپلنگ قابل مشاهده هستند ، به نحوى كه شخص خود را در جنگى جادويى تصور مىكند . ( 12 ) ماسكهاى عجيب و غريبى از حيوانات ظاهر مىشود و وقتى روى فرشهاى كلاسيك ايرانى يك پيچك اسليمى از پيچك اسليمى ديگرى بيرون مىآيد ، در اينجا حيوانى از دهان يك حيوان ديگر يا از غنچهء گلى بيرون مىزند و يوزپلنگها ، ماهيها ، و پرندگان را مىبلعند . يك نمونهء به ويژه مضحك ، فرش بزرگى است كه امروزه در موزهء هنرهاى زيباى بوستون قابل تحسين است : چشمانداز آن يك شير با سر فيل است كه هفت فيل كوچك را روى بدنش حمل مىكند و به نحوى مرموز مجذوب مىكند . ( 13 )
كششى كه مغولان از ديدن حيوانات يا در شكار حس مىكردند به ويژه در فرشهاى اواخر دورهء حكومت اكبر ، گاه به شكلى عجيب و غيرعادى ، در همه جا قابل تشخيص است ، در روى يك چنين فرشى در سرتاسر حاشيه يوزپلنگهاى كوچكى در حال دويدن هستند ! ( 14 )
هنرمندان گاه نيز فرشهايى يا منظرهاى تمام عيار مثل آنچه امروزه در وين نگهدارى مىشود و در آن درختان و پرندگان زيبا به شكلى كاملا طبيعى تصوير شدهاند ، طراحى مىكردند ، در نمونههاى ديگرى ، به ويژه در فرشهاى بسيار طويل مغولى ، نقش مركز فرش يك يا چندبار تكرار مىشوند . ( 15 ) تمايل براى بعضى از فرشهاى مضحك در دورهء اكبر ، تا جايى كه قطعه فرشها و اسناد نقاشى مينياتور اجازهء نتيجهگيرى مىدهند ، كمى تغيير پيدا كرده است . نقشها كمى ملايمتر مىشوند ؛ فرشهاى تصوير شده در نقاشيها گلهاى كوچكى را روى زمينهء سياه يا آبى تيره نشان مىدهند . در اين ميان بايد در واقع به اين
هامش
( 1 ) .H . Holbein .