به فارسى قابل نتيجهگيرى است ، ظاهرا كتابخانهء مختص به خود را داشتهاند . آموزش قرائت قرآن و تعليم وظايف مذهبى ، دستكم براى يك مدت كوتاه و معين ، در واقع جزو زندگى حرمسرا بود . ولى بيشتر از هر چيز فارسى و در واقع شعر كلاسيك تدريس مىشد و به همين سبب برخى از خانمها ، اگر خود مثل زيب النسأ شعر نمىسرودند ، حاميان سرسخت اديبان فارسىنويس شدند . يك نقاشى زيبا در انجمن سلطنتى آسيايى گروهى از خانمهاى مغول را نشان مىدهد كه تحت نظارت يك روحانى ريشدار عينك زده مىخوانند و مىنويسند ، در حالى كه مطمئنا گاه و بيگاه از پنجره نگاهى به باغ قابل مشاهده مىانداختهاند . ( 43 )
خانمها گاهى نيز ورزش مىكردند - نور جهان قهرمان چوگان بود كه با خانمها در باغ بازى مىكرده است . گاهى هم در شكار شركت مىجستند ، در حالى كه باز هم اين نور جهان بود كه به سبب هدفگيرى دقيقش از همه برتر بود . بعضى اوقات گردشهاى جمعى به خارج از شهر ترتيب داده مىشد - اوايل ، گلبدن گردشهاى جمعى همسران همايون در افغانستان را به صورتى سرگرم كننده توصيف مىكرد :
بدينسان ، يك آبشار فوق العاده زيبا تماشا شد و يكبار نيز خانمها مىخواستند حتما ببينند كه رواج « 1 » ، ( نوعى ريواس با ساقههاى بلند صورتى رنگ گل ) ، كه در چمنهاى نزديك كابل درمىآمد ، چگونه گل مىدهد ؛ آنها به قدرى اصرار ورزيدند كه همايون ملايم و معتدل عصبانى شده بود . ولى زيباترين مينياتورى كه همايون را نشان مىدهد ، تصوير يك چنين گردش جمعى به دامن طبيعت است ، جايى كه در زمينهء عقب تصوير خانمها در لباسهاى رنگارنگ قابل مشاهده هستند . ( 44 )
جهانگير نيز با لذت به توصيف گردشهاى جمعى و همچنين قايقرانى به سوى يك كشتزار هندوانه در نزديكى اجمر كه به همراه همسرانش داشته و اينكه او چگونه اصولا همسرانش را در عشق خود به طبيعت شركت داده ، پرداخته است .
ولى خانمها اصولا چگونه بيرون مىآمدهاند ؟ آنها يا در يك كجاوه كه به وسيلهء 8 مرد حمل مىشد و با پارچهء قرمز ، و در مورد خانمهاى خاندان سلطنتى با مخمل قرمز روكش شده بود ، يا در چادولى « 2 » ، تخت روانى كه ظاهرا شبيه تخت روانهاى مورد استفاده در اروپا در آن زمان بود ، رفت و آمد مىكردند ؛ تخت روانها رنگارنگ نقاشى ، و با انواع تزيينات ابريشمى آراسته شده بودند ؛ آنها مىتوانستهاند به وسيلهء دو خدمتكار حمل شوند . گاه نيز تخت روانهاى بزرگترى بين دو فيل يا دو شتر آويخته مىشدند ، چيزى كه در واقع فقط وقتى خوشايند بود كه حيوانات همگام و همقدم حركت مىكردند . . .
ولى خانمهاى خاندان سلطنتى در هودجهايى ( كجاوههايى ) با تزيينات بسيار كه روى فيلهاى باشكوهى
هامش
( 1 ) .rawaj .( 2 ) .chaudoli .