مادر اكبر عنوان مريم مكانه ، كسى كه در جاى مريم مقدس قرار دارد ، را داشت ؛ مان ماتى ، دختر خواندهاش كه يك راجپوتى از خاندان امبر بود و مادر جهانگير مىشود ، مريم زمانه ، مريم عصر خود ناميده مىشد ، در حالى كه يوده باى ، مادر شاه جهان كه او نيز يك راجپوتى بود ، عنوان بلقيس مكانه را داشت ؛ بنابراين او تا حدى مقام بلقيس ، ملكهء صبا را داشته است ، چيزى كه با مقايسههاى زياد شاه جهان را در تناسب با سليمان قرار مىدهد . ممتاز محل كه نام اصلىاش ارجمند بيگم بانو بود ، علاوه بر اين عنوان ملكهء جهان و مهد عليا ، گاهوارهء رفيع را داشت ، در حالى كه به دخترش جهانآرا عنوان صاحب الزمانه كه ولى غالبا بيگم صاحب خوانده مىشد داده شده بود ( عنوانى كه بعدا نيز نوهاش زينت النسأ دريافت داشته است ) .
براى درك نقش پراهميت زنان در دربار مغول بايد به ياد آورد كه زنان در مناطق آسياى مركزى كه خاندان تيمور از آن منطقه ريشه داشته است ، خيلى آزادتر و فعالتر از زنان در منطقهء مركز اسلام بودهاند .
شخصيت آلان كووا « 1 » ، جدهء اسطورهاى خاندان چنگيز نقش مهمى در تاريخچهء مغولان بازى مىكند و نور افسانهاى آلان كووا كه او را احاطه كرده بود به وسيلهء ابو الفضل به تولد اكبر نيز انتقال داده شده است . آيا همسر اصلى تيمور ، نخستين جد سلسلهء سلطنتى مغول ، شخصيتى كاملا مستقل نبوده است ؟ ( ناگفته نماند كه تيمور براى هر كدام از زنانش كه مونس او بودند ، دستور ساخت باغى ويژه داده است ) . در دورههاى نه چندان دور نيز مىتوان از مادر بزرگ مادرى بابر ، ايسان دولت بيگم « 2 » ، ( ف . 1505 ) ، همسر يونس خان مغول نام برد . او پس از مرگ پدر بابر همه چيز را براى نوهاش سازماندهى كرد ، ادارهء مناطق او را در آنديجان بر عهده گرفت و عليه دسيسهگران وارد عمل شد .
در تاكتيك و استراتژى كمتر زنى مثل مادر بزرگ من ايسان دولت بيگم وجود داشته است . او روشنفكر و سازماندهندهء خوبى بود . بيشتر كارها طبق محاسبهء او نظم يافته بودند .
فراموش نشود كه مادر بابر ، غوتلوگ نگار بيگم ( ف . 1505 ) دختر همين خانم فعال و همسر اصلى عمر شيخ ميرزا ، پسرش بابر را در خيلى از جنگها همراهى كرده است .
ليستهاى بلند بالاى اسامى سردرگم كننده براى خواننده ، نشان مىدهند كه شاخههاى مختلف تيموريان و چنگيزيان تا چه اندازه پايدار با هم منسوب بودهاند . از اينرو شرحى كه گلبدن دختر بابر در مورد جشن عارفانهء همايون برادر ناتنىاش ، در تاريخ 19 / 12 / 1538 ، مىدهد ، بسيار جالب توجه است ؛
هامش
( 1 ) .Alanquwa .( 2 ) .IsanDoulatBegum .