و رسوم از دهلى كه به قدريه « 1 » نزديك بود و يك سرى آثار مهم در مورد موضوعات اسلامى نوشته است ، از جملهء آنان است . او اخبار الاخيار « 2 » ، شرح احوال نيكوكاران خود را در همان سالى كه احمد سرهندى زندانى شد تقديم جهانگير كرد .
عبدل حق در ميان ادعاهاى سرهندى اين ادعاى او را كه وى و سه اولادش مقام قيوم « 3 » ، ( پاينده ) ، را دارند كه در واقع يكى از نامهاى خداوند است « 4 » و نمىتواند براى يك مخلوق مورد استفاده قرار گيرد ، پوچ و بىمعنى يافته است ؛ ولى اين براى سرهندى بالاترين مقام ممكن روحى است كه يك مؤمن پس از پيغمبر مىتواند داشته باشد كه در واقع بالاتر از مقام قطب « 5 » ، كسى كه مدار كارها به وجود او باشد ، يا محور كرهء زمين است . بدينترتيب قيوم به اعتقاد سرهندى اثرگذار بر گردش كرهء زمين است .
ولى اين يك اتفاق عجيب و غريب است كه نادر شاه كمى پس از مرگ پيرمحمد زبير ، چهارمين و آخرين قيوم در سال 1739 ، دهلى را اشغال و بىرحمانه غارت كرده است ، انگار كه قدرت بركت و رحمت قيومها پايان يافته باشد . با اين وصف تعيين اينكه نقش قيومها و بدينترتيب نقشبندىها بين سالهاى 1624 و 1739 چه بوده است ، دشوار مىباشد . آثار نوشته شدهاى به وسيلهء پيروان آنان ، مثل روضة القيوميه « 6 » كه هنوز منتشر نشده است ، فقط شرح زندگانى اوليا و مقدسين است و آثار تاريخى واقعى به حساب نمىآيند . بدين ترتيب روشن نيست كه آيا اورنگ زيب مريدى از پيرمحمد معصوم ، پسر سرهندى ، بوده است يا خير ؟ اين امكان وجود دارد . ( 11 )
ولى نقش نقشبندىها در هند با اهميتتر شده است . محمد نصير عندليب ( ف . 1758 ) ، مريدى از آخرين قيوم ، در دهلى بنيانگذار طريق محمديه « 7 » هندى ، يك جنبش بنيادگراى عرفانى شد كه نخست عليه سيكهاى حاكم در پنجاب و بعدا عليه انگليسىها قد علم كرد . اين جنبش موازى با ساير جنبشهاى ناميده شده به عنوان طريق محمديه ، راه محمد ، مثل زنوزيه « 8 » و تيجانيه « 9 » كه تقريبا در همان زمان در خاور نزديك و افريقا پديد آمدند ، جريان يافت كه همگى از فرقههاى عرفانى به جوامعى جنگجو تبديل شدند و عليه استعمار كه همواره در حال قدرتمندتر شدن در بخشهاى بزرگى از دنياى اسلامى بود ، وارد عمل شدند .
هامش
( 1 ) .Qadriyya .( 2 ) .akhbaral - akhyar .( 3 ) .qayyum .( 4 ) . سورهء 2 ، آيهء 155 .
( 5 ) .qutb .( 6 ) .raudatal - qayyumiyya .( 7 ) .ta riqamuhammadiyya .( 8 ) .Sanusiyya .( 9 ) .Tijaniyya .