به رياضىدانان خوب نياز بوده است - و باز هم جاى تعجب نيست كه تودارمال « 1 » هندو ، وزير دارايى بود ؛ چون ادارهء امور مالى در سطوح پايين قبلا بيشتر اوقات در دست هنديان بود كه خود را قاعدتا به واسطهء استعداد رياضياتشان ممتاز و برجسته مىساختند . تودارمال سيستم مالى را به طور بنيادى سازمان داد و علاوه بر آن دست به كارى كاملا مهم زد ؛ او زبان ادارى امور مالى را از هندى كه تا آن موقع معمول بود به فارسى برگرداند .
تبديل ارز دقيق پول رايج مغول - دستكم براى كسى كه خبرگى ندارد - به راحتى امكان ندارد . ولى يك چيز مطمئن است : سكههايى كه در دورهء شكوفايى سرزمين ضرب شدهاند ، كاملا خالص هستند .
چون يكى از نشانههاى فرمانروايى در يك سرزمين اسلامى اين بود كه فرمانروا دستور دهد نامش روى سكهها ضرب شود ( امتياز ديگر اين بود كه نامش در خطبههاى نماز جمعه برده شود ) . بدائونى و همچنين ابو الفضل سكههاى مختلفى را با تمام كتيبههايشان مدتها مورد مطالعه و بررسى قرار دادهاند كه از آن چنين برداشت شده است كه سه گروه اصلى سكه از مس ، نقره ، و طلا وجود داشتهاند . سكههاى مسى همانطور كه ذكر شد دام نام داشتند كه كوچكترين واحد شمارش بودند ؛ ولى واحد اصلى سكه روپيهء نقره بود . در زمان حكومت جهانگير مىتوان ارزش يك روپيه را حدود 700 تومان امروز محاسبه كرد . سر توماس رو ارزش آن را 5 / 2 شيلينگ انگليس برآورد مىكند . البته بالا و پايين بودن ارزش آن طبيعتا با نوسان دايمى وضع اقتصادى امكان داشت . ابو الفضل ارقام دقيقى براى بهاى مهمترين مواد غذايى و ساير لوازم ارايه مىكند . بدينترتيب در مىيابيم كه موهور « 2 » ، با ارزشترين سكهء طلا ، مطابق با كل محصول دو يا سه مزرعهء گندم بوده است .
مغولان براى سكهها ارزش قايل بودند ، چون مىتوانستند به سادگى نگهدارى شوند و جاى زيادى را اشغال نمىكردند ؛ به همين دليل در داد و ستد با اروپاييان ، تجار در پرداخت با نقرهء مصر بودند .
ضرب يك سكهء جديد امتيازى براى فرمانرواى جديد بود - جهانگير در آغاز دورهء حكومتش دستور ضرب سكه با تصاوير صور فلكى را داد . ولى اكبر پدرش ، در اولين روز سال 1000 به تقويم اسلامى ، دستور داد سكههاى نقره و طلاى فرمانروايان گذشته را ذوب كنند و سكههاى جديدى با مهر او ضرب نمايند .
سكههاى جهانگير نامهاى پرطنينى داشتند و در روى سكههاى طلا - چه گرد و چه چهارگوش - شهادتين يا آياتى خوانده مىشد ، در حالى كه پشت سكهها آياتى را نشان مىداد كه به عنوان گاهنگار تاريخ ضرب را ارائه مىداشتند . اينكه جهانگير به نام همسرش نورجهان نيز دستور ضرب سكه داد ، نشان
هامش
( 1 ) .TodarMal .( 2 ) .mohur .