نموده باشد و امر دفن خود را به غير اهل ، واگذارده باشد كه او را به بىاعتنايى دفن كرده باشند و به اين سبب قبر او خراب و ويران گرديده باشد ، البته اينچنين كسى از رحمت الهى دور و از فيض نعمتش مهجور خواهد بود .
پس مراد از قبور مندرسه كه محلّ نزول عنايت الهى است ، قبورى است كه به واسطهء مرور ايّام كثيره خراب و صاحب قبر به سبب عظام رميمه و اعضاى پوسيده شده كه از وجود خود مأيوس و با مار و مور مأنوس است ، به رحمت پروردگار ، اميدوار خواهد بود .
حضرت احديّت به جهت كربت و غربت صاحب آن قبر ، فيض نعمت رحمتش را از او دريغ نخواهد فرمود . پس اين شمول رحمت به جهت عجز و مذلّت و كربت آن ميّت است نه از براى ريختن كثافات و قاذورات به روى آن مرده .
قبرستانى كه حالش اين است ، البته اهلش در زحمت و نقمت خواهند بود ، زيرا كه مردم اين قبرستان ، مردم همين زمانند و اين حركات شنيعه را خود آنان مرتكب بودند و يا اين فعل قبيح را نهى نمىنمودند .
باوجودى كه مردهء مسلمان ، مانند زندهاش محترم است ، خداوند قهّار راضى نيست كه نسبت به آن مردهء مسلم ، اسائهء ادبى بشود و يا اهانتى وارد آيد .
شما ملاحظه فرماييد ، شريعت مقدّسه ، چه مقدار تأكيد در احترام اموات فرموده و به زيارتشان ما را مأمور داشته ، حتى آنكه نهى فرموده كه نام ايشان به بدى ياد نشود .
چنانچه مىفرمايد : « اذكروا موتاكم بالخير . » « 1 »
و احاديث وارده در احترام اموات بسيار و در جاى خود مصرّح است .
[ اروپاييان و احترام اموات ]
بدبختانه اين قانون شريف و اين قاعدهء نظيف را هم اروپاييان از ميان ما مسلمانان بردهاند . زيرا كه اگر در قبرستان ايشان وارد شويد ، مىبينيد كه چگونه در احترام اموات
هامش
( 1 ) . يعنى : « اموات خود را به خوبى ياد كنيد » . قال على ( ع ) : « اذكروا محاسن موتاكم » و در خبر ديگر : « لا تقولوا فى موتاكم الّا خيرا » يعنى : « جز خوبى در مورد اموات خود نگوييد . » ر . ك : بحار الانوار ، ج 75 ، ص 239 .