است و جوهر نفت بسيار اعلى دارد . دو سال است جوهر نفتى كه از آمريكا مىآورند و ارزانتر مىفروشند قدرى از نفت او كم كرده است . روسها در اين خيالند بلكه اين نفت را به مقامى برسانند كه از آن نفت بهتر باشد كه ينگى دنيايى درآوردن نفت صرفه نداشته باشد تا موقوف بكنند . ولى مشكل است . يا در اصل ، نفت او بهتر است يا به اسباب ، تصفيه را بهتر مىكنند .
القصه ، از اين كارخانهء نفت و كارخانهء آتشكده سالى هفتاد و پنج هزار منات به دولت مىرسد . از اين كارخانهء شهر كه بيست و نه غازان است ، هر غازانى روزى ده منات تسليم مىكند . ايام عيدها و جمعهها موضوع مىشود .
در مراجعت در كنار دريا جايى كه براى تعمير سفاين و واپورات ساختهاند به تماشا رفتيم .
چهل هزار منات خرج انباشتن دريا و ساختن آن محل شده است . اجنتهء سفاين گفت : « روز دوشنبه يك كشتى بزرگ يلكن كه مسمى به مسقوا است او را با اسباب از آب بالا خواهند كشيد كه بعضى تعميرات لازمه دارد ، اگر ميل داريد به تماشا بياييد . »
گفتم : « خيلى خوب اتفاق افتاد كه در بودن من چنين كارى اتفاق افتاده است . تماشاى او لازم است . »
از آنجا وقت غروب منزل آمديم . ويسگورناطور و پليسمستر ، تا در منزل آمده مراجعت كردند . الحمد الله از بركت آيهء شريفه كه استخاره شد تا بادكوبه هيچ باد و باران نداشتيم . اگر آن اراضى گل مىشد حركت خيلى مشكل مىشد و مىبايست چند روز معطل شويم تا به منزل برسيم .
روز يكشنبه بيست و نهم صفر :
صبحى ، حسن بيك زردابى كه روزنامهء اكينچى « 1 » را مىنويسد آمده بود . به مشاراليه گفتم :
« به امپراطور لفظ جناب نوشتن صحيح نيست . حالا جناب را به وزراى مختار و سفراى كبار مىنويسند كه در فرانسه اكسلانس مىنويسند . لايق شأن امپراطور اعليحضرت است كه مجسطى باشد . چنانچه شاهزادگان را آلتس در فرانسه مىنويسند و در انگليسى هينس نوشته مىشود . » اذعان كرد كه اشتباه شده است . گفت : « در باقى هم اگر اشتباه شده باشد فرمايش كنيد . »
گفتم : « نرتخته لفظ عوام است ، صحيح آن تخته نرد است . و اگر يكطرف او فارسى باشد در ايران هم مشترى پيدا مىكند . »
گفت : « فارسى زبان خوب اينجا نيست . »
گفتم : « زردابى مطلق معلوم نمىشود كه در كجا است . اگر شروانى بنويسى اشهر است .
مثل مشهور است « شاه هم مىداند شيروان سنى است » 171 .
گفت : « تابهحال به اينطور معروف بودهايم . شروان حق خانزادهها است ، اگر تغيير بدهيم بايد از دولت اذن بگيريم و مشكل است كه اذن بدهند . »
هامش
( 1 ) اكينچى : تركى است يعنى برزگر .