حد شماخى از طرف شرق تا شش ورس آنطرف لغتنامه است كه قوشهورس مىگويند و هفتاد و شش ورس است . از طرف غربى رودخانهء گردمان است كه تقريبا تا سماخى پنجاه ورس است . شش ورس كه از شهر دور شديم رودخانهء پيرساعت بود . در جنب شرقى رودخانه قبرى است ، گنبد كوچكى دارد كه او را پيرساعت مىگويند . اين رودخانه به اسم اوست و حالا از حركت باد بهار و بركت ابر مدرار معقول آبى داشت .
چاپارخانهء آجىدره اسم بامسمى [ اى ] است كه آبش تلخ است . از شش ورسى آب شيرين به خيك و پيت مىآرند .
در مرزه به نهار افتاديم . قريهء بزرگى است . به تماشاى آسياى بادى رفتيم كه طور غريب است . چهار پرهء چوب را بر دو چوب متقاطع بطور معوج نصب كردهاند . هر پره ده ذرع طول و دو ذرع و نيم عرض دارد . محمل تقاطع آن دو چوب عمود سوراخ است كه ميل آهن دارد ، باد كه به او مىخورد حركت مىكند ، ميل بزرگى كه در ميان آسيا است حركت مىكند و به حركت او سنگها مىچرخد . روزى ، يك خروار دو خروار به تفاوت وزيدن باد آرد مىكند . بعضى دو سنگ دارد و بعضى چهار سنگ .
مذهب اهالى مرزه مالاغان است . يك نفر از ريشسفيدان را خواستم و از كم و كيف مذهبشان فى الجمله استحضار حاصل شد . اين طايفه مردود كشيش روسى است . اينها را خارج از مذهب مىدانند . چون جماعت روس روز جمعه و شنبه شير نمىخورند و مائو كه به زبان روسى به معنى شير است . اين طايفه جايز مىدانند و مىخورند ، آنها را مالوكان گفتهاند ، يعنى شيردوشندگان و به تحريف مالاغان مىگويند . اين طايفه كشيش ندارند و از خود سه چهار نفر پيرمرد را به رياست تعيين مىكنند . در كليسا صورت مريم و عيسى نگذارند كه بدعت است . به هرطرف نماز خوانند و عبادت كنند كه خدا در هرطرف حاضر و ناظر است .
به دوازده پيغمبر اعتقاد دارند كه : حضرت ابراهيم ، اسحق ، يعقوب ، يوسف ، موسى ، اشموئيل ، داود ، ارميا ، اليساغو ، زكريا ، حزقيل و عيسى عليهم السلام باشند .
مذهب اختراعى آنها از هر مذهب ممزوج است . گوشت گراز را حرام مىدانند نمىخورند . شراب و عرق را حرام مىدانند نمىخورند . سير و پياز و تنباكو را حرام مىدانند ، به هيچ قسم استعمال دخان نكنند و ماهى آنچه فلس دارد حلال است و غير از او حرام . هر مرغ كه راه مىرود او را حلال مىدانند و مىخورند . هر مرغ كه جستوخيز دارد او را حرام دانند نخورند . مىگويند آن مرغ كه در نشستن بالش به زانوش نرسد آن حرام است او را نخورند و آن مرغ كه بالش در نشستن از زانو بگذرد و آويخته باشد آن حلال است او را بايد خورد . گوسفند و بز و گاو معيوب و خفه شده و از كوه افتاده و جانور گرفته را نخورند . به نذر ، روزهء سه روز و سه شب و هفت روزه دارند . تا چهار پشته نگذشته باشد خويشى نكنند - اين بخلاف زردشتيان است كه گفته : پيوند به پيوند خوشتر و هرچه نزديكتر بهتر - مردهشان را غسل مىدهند و پيراهن و زيرجامه پوشانيده بر روى او كرباس پيچيده با صندوق چوبى دفن كنند و اگر صندوق
سفرنامه فرهاد ميرزا ( فارسى ) — صفحة 311
مساهمون: غلام رضا طباطبايى مجد
ص٣١١