گفتم : « هنوز از آسمان حكم ناسخ قرآن نازل نشده است كه اين حكم موقوف شده باشد . »
خيلى حالتش متغير شد . جواب حسابى نداشت ، مگر آنكه بگويد : « فصول حساب جديد ناسخ اصول كتاب مجيد است . » و بر اين كلام هم جرأت تكلم نداشت .
وقت غروب آفتاب به واپور قولوبچيك آمديم . سالن تحتانى و فوقانى بزرگ خوب دارد .
يك صد و هفتاد فوت طول او و سى فوت عرض او است و به قدر چهار فوت كه عمق آب باشد حركت مىكند . قبل از طلوع آفتاب قولوبچيك روانه شد . تا بندر پوتى گرفتار طوفان و باد و انقلاب بوديم . شب تا صبح باران شديد آمد كه به اهالى سطحهنشين خيلى بد گذشت .
پنج ساعت از شب رفته حاجى حسن تاجر كه در آستاراى متعلق به ايران مىنشيند پايش لغزيد به دريا افتاد . اگر فرياد نمىكرد كسى نمىدانست در آن باران آدمهاى ما كمك كرده طناب انداخته او را بالا كشيدند الحمد لله تعالى كه غرق نشد .
روز جمعه ششم صفر المظفر :
با انقلاب تمام و زحمت ما لا كلام چهار ساعت از دسته ساعت گذشته وارد بندر پوتى شديم . با آنكه دريا انقلاب داشت و موج آب از پنجرهها مىريخت واپور خوب حركت كرد .
موسيو ديگران و پليس مستر بارون هىكىنينك كه حاكم پوتى است با رئيس گمرك و اجنته كمپانى جهازات به واپور آمدند و تبريك ورود كردند .
پنج ساعت از دسته گذشته بود كه به خشكى آمده به خانهء وكيل دولت عليه ايران وارد شديم . الحمد الله باران ايستاد و هوا خوب شد . پخلنيك تا به قونسولخانه آمد و گفت : « هر فرمايش باشد بفرماييد . »
گفتم : « انسانيت و معقوليت شما كافى است . البته اگر زحمتى باشد خواهم داد . » از آنجا مرخص شده رفت .
در اين دو روز كه باران آمده است كوچههاى پوتى همه گل است كه عبور نمىتوان كرد .
حيف از آن زحمتى است كه دولت روسيه اينجا كشيده با اين لنگرگاه بد . قابل هيچ آبادى نيست .
امروز بعدازظهر هوا خيلى خوب شد . آفتاب گرم بود . وقتى كه از دريا درآمديم گفتم :
اى بحر سياه روى تو باد سفيد * هرگز به توام نبود اينگونه اميد
پيداست كه بر على تولا دارى * كز تو به محبان على غم نرسيد
عصرى به تماشاى پوتى قدرى پياده گشتم و به تماشاى كليساى روسها كه در سر راه بود رفتم . اشكال حواريون و حضرت عيسى را خوب كشيدهاند . زن و مرد به تماشا جمع شدند .
از پوتى تا تفليس دويست و هشتاد و نه ورس است . در عرض راه سواى تفليس شانزده محلّ استاسيون است كه در بعضى جا يك ربع مكث مىكند و بعضى جا سه دقيقه ، پنج دقيقه .
از اسلامبول به حركت اطراف سواحل تا پوتى به اميال انگليسى از اين قرار است : از اسلامبول تا اينهبولى ، دويست و سى و دو ميل . از اينهبولى تا سمسون ، يك صد و چهل و پنج