فرنگستان برحسب آذوقه و خوراك پيش بود . دوم آنكه ايران سوارخيز بود و در وقت ضرورتر دولت ، سى هزار سوار مىتوانست به ميدان بياورد كه بدون دغدغهء خاطر از بابت آذوقه عيال خويش تا دو سال طاقت تحمل سفر دور و دراز داشتند . نان خانه ضامن ثبات لشكر و آرامش اهالى خانه بود و اعتبار سوار ايران موجب دوستى و احتياج همسايهء قوى بود .
اكنون چيزى كه در ايران باقى مانده است يك گله مردمان گرسنه و پريشان و بيكار و از زندگى بيزار و چشم همه دوخته به يك چنگ پول خزانه است . اگر هم چند نفر آباد و صاحب مايه ماندهاند از خطرات آن همه فرقه ، پريشان و نمىتوانند از بضاعت خود تمتع بردارند .
خلق ايران از پادشاه رحمدل و عادل ، نان و گذران مىخواهند . تحصيل نان و گذران موقوف به عمل و ابراز هنر خلق است . ابراز هنر با اسباب و افزار است . اسباب و ابراز هم مايه مىخواهد و [ هم ] تقويت از دولت . اگر يك مشت پول خزانه را به رسم سرمايه به مردم بدهند اولا كفايت نمىكند . دوما ، خللى كلى به اعتبار اصلى مىرساند . اسلم قول اين است ، به قدر امكان هرچه زودتر به هر قسم كه باشد از خارج تدارك ما يحتاج اهالى ايران ببينند و هنر هر صنف را به قدر استعدادش جلوه بدهند و هيچ وجود كارى را بىفايده نگذارند . بدون تقويت زراعت و تجارت و ترويج صنايع ، ملتى باقى نخواهد ماند كه بر آن بندگان شاهنشاهى و خانوادهء ايشان مفاخرت داشته باشند .
مىخواهيد يك ملت را احيا كنيد ؟ صاحب چيز و بضاعتش كنيد . مىخواهيد ملت را صاحب چيز كنيد ؟ اسباب ابزار استعدادش را فراهم بياوريد . امروز اسباب ابزار استعداد اهالى ايران موقوف به همت و مروت شاهنشاه روحنا فداه است كه انشاء الله سجع مهر مبارك بعد از اين محى الملت و الدولت است . امروز بهترين سرمشق مملكتدارى و رعيتپرورى در مصر هويدا است . اساس اسلام با علوم فرنگ در مصر امتزاج يافته انشاء الله سرمشق ممالك اسلام خواهد شد . اقتضاى حالت حال سفارت دولت عليه ايران در اسلامبول دخلى به حالت سابق سفارت ندارد . سفارت ايران اسلامبول بعد از اين محل جلوهء دولت عليه ايران بايد باشد . عمده علامت نظم و اعتبار ايران ، سفارت عليه خواهد بود .
دولت و ملت ايران مجبور است به زدوخورد با خيالات فرنگستان . سفارت عليه بايد اسباب زدوخورد و ردوبدل را فراهم داشته باشد . منشى ماهر و با معنى براى زبان فرانسه اقلا دو نفر لازم دارد . اقلا دو منشى براى زبان عثمانى لازم دارد .
وضع و اعتبار و جلال دستگاه سفارت اقلا به قدر اوضاع سفارت روس و انگليس بايد باشد .
اگرچه اقتضاى حالت ايران خيلى بالاتر از آنها بايد باشد ترقى دولت و ملت ايران از وضع و شأن سفارت بايد مشاهده شود . اولياى دولت ايران اگر بر خير و شر ايران بصيرت تازه به هم رسانيده باشند ، همت خود را اول صرف انضباط و استحكام اوضاع سفارت خواهند فرمود . از هر خرج بىجا و بجاى داخله كم كنند و به رونق و نظم سفارت اسلامبول پردازند جايز خواهد بود .
صلح و جنگ ، راحت و محنت ، آبادى و خرابى ، تنزل و ترقى ، فخر و ننگ ، انتظام و
سفرنامه فرهاد ميرزا ( فارسى ) — صفحة 256
مساهمون: غلام رضا طباطبايى مجد
ص٢٥٦