برحسب اتفاق سورهء محمد عليه الصلواة و السلام آمد كه مناسب حضرت حمزه است ،
« وَ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَلَنْ يُضِلَّ أَعْمالَهُمْ . »
مقبرهء حمزه را سلطان عبد المجيد خان ساخته است . چه خوب بود كه اسامى شهداى احد را به اسم خودشان و پدرشان از مهاجر و انصار در كتيبهء ديوار آنجا ثبت مىكردند كه اسامى آن مخلصين كه جان در راه حضرت رسول دادهاند در نظر همه كس مشهود باشد . اكنون بجز حمزة بن عبد المطلب و عبد الله بن جحش 88 اسم ديگرى در آنجا معروف نيست . عبد الله بن جحش برادر زينب است كه از زوجات محترمات حضرت رسول صلى الله عليه و آله است كه خواهرزادهء حضرت حمزه است .
از احد كه برگشتم به تماشاى مكان خندق و مسجد الفتح رفتم . رسم خندق منطمس شده و اعراب حفظ نكردهاند كه چنين علامتى در اسلام پايدار باشد . قوافل قريش از مكه از راه غربى مدينه به شام مىرفته و مىآمدهاند و به مدينه هم از طرف غربى مىآمدهاند . ابو سفيان هم با مشركين از طرف غربى آمده است . طول خندق از اعلاى وادى بطحان است - بر وزن عثمان - كه اكنون نيز به اين اسم معروف است كه زمين رمله سبخه است ، چنانچه صاحب خلاصة الوفاء مىگويد : « الخندق حفره النبى صلى الله عليه و آله و سلم طولا من اعلى وادى بطحان غربى الوادى مع الحرة الى غربى مصلى العيد الى المسجد الفتح ثم الى الجبلين الصغير بن اللذين فى غربى الوادى . »
اين وادى بطحان از شمال به جنوب امتداد دارد كه يك طرف اين وادى كه طرف غربى است حرّه است و طرف شرقى وادى بطحان كوه سلع بالفتح است . اكنون نيز سلع مىگويند كه كوه منقطع است و به طول ، واقع شده . يك گوشهء او نزديك سور مدينه است كه آن دروازه را به همان جهت باب الجبل مىگويند . مسجد فتح در طرف دامنهء غربى كوه سلع است كه به طرف وادى است . كوه سلع ميان مدينهء موزه و مسجد فتح - كه او را مسجد احزاب و مسجد اعلا نيز مىگويند - فاصله است . كوه سلع را در غربى مدينه نوشتهاند . آنچه صحيح است و با قطبنما معلوم شد در ميان شمال و مغرب مدينهء منوره است . در قبلهء مسجد فتح چهار مسجد ديگر است كه همه را مساجد فتح مىگويند .
غزوه خندق در شوال سال پنجم از هجرت اتفاق افتاد كه بطل مشهور قريش بل منصور در هر جيش ، عمرو بن عبدود به دست حضرت امير المؤمنين عليه السلام كشته شد كه حضرت رسول صلى الله عليه و آله فرمودند : « ضربة على يوم الخندق خير من عبادة الثقلين » . و باز به لسان معجز بيان فرمودند : « برز الايمان كله الى الشرك كله » .
در وادى بطحان آثار آبادى و عمارت بسيار است كه در آن رمله سبخه ساختهاند . آن جبلين صغيرين كه صاحب « خلاصة الوفآء » نوشته اكنون به اصيفرين معروف است . اصيفر بالفآء مصغر اصفر دو كوه كوچك منقطع است و در ميان جنوب مغرب مدينه واقع است . صاحب خلاصة الوفاء نيز مىگويد : « و اما مسيل بطحان و هو الوادى المتوسط بيوت المدينه . » و در آخرش