ذرع و زيادتر است كه از تنضيد او عقل حيران است . دم در او سنگهاى بزرگ است . در نزديكى اين اهرام بزرگ ، يكى ديگر است كه قدرى از آن يكى كوچكتر است و در طبقهء اعلاى او سنگها به حالت خود مانده است . به قدر بيست ذرع پايينتر از كلهء او ، يك طبقه از سنگها ريخته كه رفتن بالاى او خيلى صعوبت دارد . از اعراب هستند كه بالاى او هم مىروند . وقتى كه او را ديدم كه آنقدر از سنگ او ريخته است يادم آمد كه نوشتهاند : « بر همهء بناهاى روزگار ليل و نهار گريه خواهد كرد مگر اهرام ، [ كه ] بر ليل و نهار گريه خواهد كرد . » معلوم شد كه ليل و نهار قوى است كه رخنه بر اهرام كرده است . در پهلوى او يكى ديگر است كه خيلى كوچكتر از آنها است . چندين اهرام ديگر است كه خراب شده است .
در جنوبى اهرام بزرگ صورت ابو الهول است . كلهء زنى است كه از سنگ تراشيدهاند . از چانه تا سر او تقريبا پنج ذرع است . دو كلهء او تقريبا بيست ذرع مىشود كه رو به مشرق است .
دنبالهء او سنگ درازى است ، معلوم مىشود كه سنگ قبر است . در انگليسى او را سفينكس مىگويند . گويا مأخوذ از لفظ يونانى است . باوجود آن [ كه ] بالاى سر او رفتن اشكال دارد يكى از اعراب رفت . مىگفت : « كلهء او عمقى دارد . » حتى خودش رفت و پنهان شد . اعراب مىگفتند . چاه است . ولى معنى ندارد . احتمال دارد قبر باشد و اين سنگ هم بالاى قبر است و الله تعالى اعلم .
در نزديكى او سرزمينى است كه عمارت عالى بوده است و بالفعل شانزده عدد ستون سنگ يكپارچهء او به شكل مربع و به ارتفاع پنج ذرع و عرض يك ذرع بل زيادتر و قطر سه چارك باقى است . بالاى آن ستونها سنگهاى يكپارچه كشيدهاند كه در دو ستون او باقى است .
سنگهاى ضخيم ، جسيم و عظيم در ديوارها كار كردهاند . در يك دالان سنگ يكپارچه را سنجيديم پنج ذرع طول ، سه ذرع عرض و يك ذرع قطر او بود كه بر روى دالانى كشيده بودند .
بهنظر من عمارت حوضخانهء زيرزمين است .
القصه ، كار اهرام از عجايب دنيا است كه انسان چقدر قابل صنعت است . در حولوحوش اهرام عمارت ، بسيار است كه به خطوط طير چيزها نوشتهاند . ريگ نرم اغلب آنها را انباشته ، اگر پاك كنند خيلى علامت و صور و اشكال و اطاقهاى ساخته [ شده ] پيدا خواهد شد . چون دو گنبد از آن اهرام بزرگتر است لهذا هرمان به تثتيه گفتهاند . اينكه منسوب است به حضرت امير المؤمنين على عليه السلام ، كه از آن حضرت از بناى هرمان پرسيدند فرمودند :
« بنى الهرمان و النسر فى السرطان . » در [ هيچ ] كتابى ديده نشده است .
اكنون نسر طاير در برج جدى است . اگر چنين باشد چهارده هزار سال است كه بنا شده است . چرا كه حركت كواكب مرصوده هر برجى را دو هزار سال است ، و الله اعلم بالصواب .
چنان گمان دارم كه در حواشى تقويم البلدان 74 اين حديث را روايت كرده است . اگر انسان از اقصى نقاط عالم شد رحال بكند و به تماشاى اهرام برود او را ملامت نمىتوان كرد .
در ساختن او هركسى حدسى زده است ،
سفرنامه فرهاد ميرزا ( فارسى ) — صفحة 107
مساهمون: غلام رضا طباطبايى مجد
ص١٠٧