اهرام نشود . خاصه كه خديو خبر كرده صد نفر از اعراب آنجا براى راهنمايى و صعود و نزول حاضرند . اسباب راحت است . از قصر نزهت تا آنجا به حركت متوسط كالسكه در يك ساعت و سه ربع رفتيم . ولى راه به جهت خيابانى كه تا پاى اهرام خديو مصر ساخته قدرى اعوجاج دارد كه به يك ساعت با كالسكه تند مىتوان رفت . در عرض راه قدرى باران آمد . در همهء سال در مصر دو سهبار باران مىآيد . بچهها به تركى « ياغمور ، ياغمور » مىگفتند و جستوخيز داشتند .
اهرام در غربى مصر و در غربى جيزه واقع شده است . در پاى اهرام عمارتى ، اسماعيل پاشا خديو مصر ساخته كه هركه آنجا برود براى آسايش معطل نباشد . ميز و صندلى و ما يحتاج اطاق آنجا حاضر است . از قنطرهء نيل كه گذشتيم محل جيزه 73 است . در اينجا اولاد خديو هر يكى عمارتى عالى و وسيع بنا نهادهاند . خود خديو باغى ترتيب داده و ديوارى از سنگ و گچ كشيده كه يك ساعت تمام با كالسكه دورهء ديوار باغ است . خيال دارد تا پاى پلهء عمارت راهآهن بسازد . اين قصر از قرارى كه خديو مصر ميل و منظور دارد به مراتب از قصر سراى جزيره والاتر و بالاتر خواهد شد .
و اما اهرام خيلى است . بعضى از اهرامهاى كوچك خراب شده . يكى از همه بزرگتر است ، « و هو بناء مربع مخروط الشكل و يشتمل على اربع مثلثات متساوى الاضلاع » طول هريك از اضلاع او آنچه در جامجم ضبط شده هفتصد و چهل فوت است . ما فوت انگليسى را سنجيدهايم ، هريرد « 1 » انگليسى كه ذرع ايشان است سه فوت است و هر فوت دوازده اينچ و هر اينچ مقدار سه شعير متوسط است كه به طول به يكديگر ملصق باشد . سه فوت انگليسى را كه ده يرد است با ذرع عراقى بزازى موازنه كردهايم . نه ذرع و سه گره است . بدين حساب هفتصد و چهل و شش فوت تقريبا دويست و سى ذرع مىكند . آنچه ما اكنون پيموديم دويست و بيست و چهار ذرع شد . البته تحقيق مهندس انگليسى اقرب به صواب است .
كلهء او [ هرم ] مسطح است . مربع مستوى الاضلاع است . هر ضلعى نه ذرع عراقى است با نيم ذرع عراقى . بالاى هرمها را على محمّد خان قجر آقا با سه عرب رفته پيموده است . از طرف شمالى به قدر ارتفاع بيست ذرع يا زيادتر در او را پيدا كردهاند و شكافته به ميان او رفتهاند . مثل دالان دراز سرازيرى است كه همه از سنگ است . به قدر پنجاه ذرع بايد سرازير رفت و از آنجا بايد به بلندى رفت . تا آن وسط من رفتم . از آن بلندى هم مقدارى به دستگيرى عربان بالا رفتم .
از آن بالاتر هوا حبس بود نتوانستم . محمد باقر خان و ملاباشى بالا رفتند . در آن بالا اطاق بزرگى است كه تقريبا دوازده ذرع طول دارد و شش ذرع عرض . در آنجا علامت قبرى است كه حالا نعش او را برداشتهاند . سنگهاى بيرون اهرام چندان بزرگ نيستند . هريكى يك ذرع و دو زرع است ولى در ميان آن دالان ، به ارتفاع و انخفاض به شكل قلمدان بطور مثلث بايد حركت كرد . سنگهاى دو ذرعى و سه ذرعى بر روى يكديگر است . عرض هريك تقريبا يك
هامش
( 1 ) يا رد .