به آب نيازمند باشد و غمى بزرگ بر دلش سنگينى ميكرد ولى در اين اندوه جانكاه تنها نبود و برادرش هم در همهء اين دردها و ناكاميها با او همراه بود و هر دو با هم به سختى و تلخى ، شكيبائى ميورزيدند و منتظر فرصتى بودند كه بر حكومت بنى اميه برشورند ولى فرصتى كه پيروزى حتمى در بر داشته باشد مادامىكه معاويه زنده بود بدست نمىآمد و جنگ معاويه زيانهاى فراوانى را براى اسلام و مسلمين ببار مىآورد .
( 1 ) در اينجا يك مسئلهء ديگر باقى مىماند كه ما اشارهاى به آن در علل صلح نكرديم ، مسألهاى كه ناقدين صلح روى آن پافشارى مىكنند و ميگويند چرا امام حسن با وجود نداشتن ياران فراوان بجنگ با معاويه نپرداخت ، زيرا در اين صورت او هم مانند برادرش حسين بمقام شهادت نائل مىآمد و ما پاسخ اين شبهه را به پيشواى بزرگ علمى اسلامى جناب آية الله فقيد سيد عبد الحسين شرف الدين واميگذاريم زيرا آن مرحوم در مقالهاى تحت عنوان ( انقلاب حسين دستآورد صلح حسن ) پرده از اين راز برداشته است و اين مقاله كه در جرايد محلى عربى نشر يافت پاسخگوى اين مسأله است كه در زير بشرح آن ميپردازيم :
« از مدتى پيش در نظر داشتم به بررسى صلح امام حسن بپردازم و شبههاى را كه در دل بعضى افراد كم مطالعه و ناآگاه از مسائل تاريخى پديد آمده بر طرف كنم زيرا بيشتر مردمان بمصادر اصيل علمى دربارهء شناخت خاندان پيامبر مراجعه نمىكنند و خضوع آنها را در حال سختى و آسودگى در برابر مبدأ اعلاى آفرينش در نمىيابند همان مبدأ مقدس و متعالى كه خاندان پيامبر به اطاعت او اهتمامى تمام داشتند و جان خود را در راه او فدا مىكردند و سراپا مطيع فرمان خداوند بودند و آنجا كه خدا ميخواست دست بر هم
حياة الإمام الحسن بن على ( ع ) ( زندگانى حسن بن على ع ) ( فارسي ) — صفحة 306
مساهمون: فخر الدين حجازى
ص٣٠٦