اگر بد كنى كيفرش خود برى * نه چشم زمانه به خواب اندر است
بر ايوانها نقش بيژن هنوز * به زندان افراسياب اندر است
چمن اول از روضهء هفتم در بيان حالات اتابكان آذربايجان
اتابكان آذربايجان كه بعضى از ايشان در آنجا و برخى در عراق و آذربايجان و فارس حكومت كردهاند شش « 1 » نفراند . مدت ملكشان از سنهء خمس و خمسين و ست مائه تا اثنى و عشرين [ و ] سبع مائه شصت و هفت سال برين منوال :
1 - اتابك ايلدگز سيزده سال ،
2 - اتابك محمد بن ايلدگز كه شيخ سعدى رحمه اللّه كتاب بوستان را به اسم وى موشّح ساخته ده سال ،
3 - قزل ارسلان پنج سال ،
4 - اتابك ابو بكر بن محمد پانزده سال ،
5 - اتابك اوزبك بيست و چهار سال ،
ائمهء تواريخ آوردهاند كه در عهد سلاطين سلاجقه رسم چنان بود كه هر بازرگانى كه چهل غلام خريدارى نمايد قيمت يك نفر غلام در وجه تكلّف بازرگان مقرّر باشد . نوبتى سلطان مسعود سلجوقى وزير خود [ 109 الف ] را به جهت خريدارى غلمان « 2 » به تركستان فرستاد . چون عقد غلامان به چهل نفر رسيد ، يك نفر غلام كريه منظر رنجور ايلدگز نام بماند . عجز و استغاثهء بسيار كرد كه اى خواجه غلامان ديگر را جهت پادشاه خريدى مرا به رضاى خدا خريدارى كن . خواجه وى را به تكلّف خود گرفته او را نيز در سلك غلامان سلطان منظم گردانيد و چون ايلدگز رنجور بود شبها وى را بر پشت شترى مىبستند . چون به خدمت سلطان رسيد معاملهء ايلدگز را عرض كرد . سلطان را خوش آمده ايلدگز را مورد انظار عاطفت گردانيد .
هامش
( 1 ) . فقط نام پنج نفر ذكر شده است .
( 2 ) . كذا در اصل . ولى غلامان مناسب است .