ايشان اينجا نرسيده ، و پادشاهان اين ولايات نيز به تفحص و تجسس آن مايل نبوده ، و تا زمان هولاكو خان كه جمعى از حكما و منجمان ايشان با او اينجا آمدند ، از آن جمله حكيمى نوبيخى نام معروف به سينك سينك يعنى عارف ، كه خواجه نصير الدين طوسى به فرمان هولاكو خان به جهت زيج ايلخانى ازو قواعد نجومى و تاريخ ايشان معلومكرد ، و ديگر در زمان پادشاه اسلام غازان خان فرمان شد تا تاريخ مبارك غازانى را تأليفكنند . خواجه رشيد الدين وزير از حكماى ختاى ليتاجى و نكيسون « 1 » نام را كه ايشان هر دو بر علم طب و نجوم و تواريخ واقف و مستحضر بودند و بعضى از آن كتب از ختاى با خودآورده احضار فرمود . ايشان تقرير كردند كه هرچند تاريخ اهل ختاى و عدد سالها و ادوار ايشان نامتناهى است ، ليكن تاريخى كه اسامى پادشاهان آنجا در آن مشروح و مفصل است و بنياد حكايات بر آن نهاده و در اين وقت ميان اهل ختاى شهرتى دارد و بر آن اعتماد كردهاند كتابى است كه آن را سه حكيم معتبر به اتفاق ساختهاند : يكى را نام فوهين خوشانك ، فوهين اسم است و خوشانك صفت يعنى بخشى ، و او از شهر تاىغانجو « 2 » بوده است و ديگر را نام فيخو خوشانك از شهر نينجرو « 3 » ، نام ديگر شيخون خوشانك از شهر لادكين .
ايشان هر سه آن تاريخ را از كتب قديم انتخاب كردهاند و تمامت حكما و دانايان ايشان تصحيح و مقابله كرده و جمله بر آن [ 144 - ر ] گواهى نوشته كه با كتب قديم مقابل است و در آن هيچ شبهتى نه . بعد از آن نوبتى ديگر حكيمى تصحيح آن كرده ، آنگاه به موجبى كه عادت ايشان است از آن كتاب نسختها كرده و مىكنند چنان كه در آن هيچ تغيير و تبديل و زيادت و نقصان نمىتواند بود ، و آن چنان است كه چون بهترين كتب آن تواند بود كه درست باشد و خطش بغايت خوب ، و مجال تغيير و تبديل در آن نه ، رعايت اين هر سه معنى را وضعى كردهاند كه هر كتاب كه نزد ايشان معتبر افتاد خطاطى خوشنويس را حاضر كردهاند تا هر صفحه از آن كتاب به خطى پاكيزه بر لوحى نوشته است و تمامت دانندگان آن قسم به احتياط تمام مقابله و تصحيح آن كرده و خط خويش بر ظهر آن لوح مثبت گردانيده ، آنگاه نقادان ماهر استاد را فرموده تا آن را نقادى كردهاند ، و چون از تمامت
هامش
( 1 ) - با : مكنون .
( 2 ) - با : نابغانجو .
( 3 ) - با : فينحود .