روضهء چهاردهم در بيان آبادانى بلدهء هرات و خراسان بعد از ويرانى لشكر تولى خان بن چنگيز خان
پيشتر رقم تحرير يافت ، كه بعد از قتل و ويرانى و پريشانى خلايق هرات از سپاه گمراه تولى خان ، مدت پانزده سال هرات چنان خراب بود كه ( غير ) از عيار چند - كه ذكر ايشان گذشت - در آن ديار ديار نبود ، تا در تاريخ سنهء اربع و ثلثين و ستمايه بسبب عاطفت و مرحمت پادشاه نيكوخواه « 1 » اوكتاى قاآن اندك عمارتى يافت ، و فى الجمله آبادانى پيدا آمد ، و سبب آن بود كه ( اين ) اوكتاى قاآن كه پسر كلانتر و ولىعهد چنگيز خانست پادشاهى بود عادل و كريم و بازل و مشفق و رحيم ، و اگرچه مسلمان نبود [ اما ] بر اهل اسلام بخلاف برادران [ خود ] شفقت و محبت تمام داشت ، و ازو اخلاق و آثار پسنديده ( بسيار ) منقولست ، [ كه ] اگر كسى تاريخ جهانگشاى جوينى را مطالعه كرده باشد بر بعضى از اوصاف حميدهء او مطلع خواهد بود ، از آن جمله دو حكايت كه مناسب مقام است و موجب انتباه و اعتبار سلاطين اسلام مرقوم ميگردد « 2 » ،
حكايت : در كتاب « 3 » اخلاق خاقانى آمده است ، كه [ از ] اولاد چنگيز خان هيچكدام بر اهل اسلام دوست و مشفق نبود كه اوكتاى - كه او را قاآن بزرگ ميگويند - و جغتاى كه برادر كهتر او بود - مسلما [ نا ] ن را عظيم دشمن ميداشت تا غايتى كه هركس [ كه ] به دو خبر دادى كه امروز فلان مسلمانرا بكشتند يك بالش زر كه در عرف ايشان پانصد دينار
هامش
( 1 ) - به حاشيهء 3 از ص 440 جلد اول اين كتاب مراجعه شود .
( 2 ) - جهانگشاى جوينى ، ج / 1 / ص 158 - 191 .
( 3 ) - كتاب اخلاق خاقانى : ؟ در كشف الظنون مذكور نيست .