چمن سيوم از روضهء يازدهم در ويرانى هرات كرت ثانى
در سبب ويرانى [ شهر ] هرات كرت دوم دو سه قول آمده [ است ] :
اول : آنكه چون ميان سلطان جلال الدين و لشكر چنگيز خان در [ موضع پروان ] ميان غزنين و باميان محاربه افتاد ، سلطان [ جلال الدين و لشكر چنگيز خان ] جنگى كرد كه [ هرگز ] هيچ ديدهء مثل آن نديده بود ، و هيچ گوشى شبيه آن نشنيده ، و لشكر چنگيز خان را هزيمت كرد ، مردم [ ممالك ] ولايات [ بتصور آنكه ديگر چنگيز خان را ياراى مقاومت سلطان جلال الدين نخواهد بود ] ، در هرجا از چنگيز خانيان شحنه و ملكى بود بقتل آوردند ، و اين صورت سبب غضب چنگيز خان شد و به خرابى [ مواضع ] خراسان فرمان داد .
و قول ديگر : آنكه چون اهل هرات ( را ) قوت و استظهار و آلت حرب و ذخيرهء بسيار جمع شد به حكم كريمهء ، لو بسط اللّه الرزق لعباده لبغوا فى الارض ، فرصتى جستند ، و ملك و منكتاى را در مسجد جامع بكشتند ، و فتنهء خفته را بيدار كردند .
و قول ديگر كه اصح اقوال است : آنست كه دو نوبت لشكر چنگيز خان قلعه كاليوت را كه اكنون بيرمق مشهور است محاصره كردند ، و بر فتح آن قادر نشدند ، چون شهر هرات را فتح كردند خبر بحصار نرتو بردند كه اهل هرات ساز و سلاح نبرد آماده مىسازند ، [ كه هرگاه كه چنگيز خان ما را بحرب و فتح ديار يا احاطه و محاصرهء حصارى نامزد فرمايد شرايط فرمانبردارى و جانسپارى بجاى آوريم ، ] سكان حصار انديشيدند ، كه هرآينه اول بهار تمامى عساكر خراسان و تركستان بپاى اين حصار جمع خواهند آمد ، و [ همهء ] سپاهى هرات مدد ايشان خواهند كرد ، [ و كار ] بر ما دشوار شود ، راى همه بر آن قرار گرفت كه جمعى از عياران برسم تجارت بهرات فرستند ، و فرصتى نگاهداشته