و جزئى . اگر كيفيت باج و خراجگيرى حكومت را منظم و مرتب نمايند ترتيبات مختلفه و نظامات معطلهء كنونى را بردارند در آن هنگام اين قروض كان لم يكان خواهد بود .
حكومت ايران نظر بر مجموع ملى بسى از اكثر دول سبك بار تروديون آن كمتر بود . در اين حال اگر قروض حكومت فرانسه به شمارهء اهالى تقسيم گردد هر يك نفر فرانسوى را قريب به هزار فرانك بهرهء قرض است و حال آنكه هر يك ايرانى را دو تومان بهرهء وام بيش نيست . اما نظر بما . . . « 1 » امور در ايران و كمى واردات و قلت تجارت اكنون در حكم ورشكسته و مفلس شمرده مىشود . چه يك محل ورود خراج و باجى كه بتواند كفالت يك استقراض خارجه نمايد نمايان نيست . لذا اگر مسئلهء استقراض روس و انگليس سرگيرد براى وصول به مقصود اصلى كه تنظيم و تعديل ادارهء ماليه است چارهاى جز جلب مستخدمين فرنگى نخواهد شد .
مجموع قروض دولت ايران به اتباع خارجه اين است :
داين مبلغ استقراض با ليرهء انگليسى سود ساليانه
دولت روس 000 / 300 / 3 صد پنج
دولت انگليس 000 / 340 صد پنج
بانك روس 000 / 160 / 1 صد شش تا صد 18
بانك انگليس 000 / 690 صد 12
مجموع 000 / 470 / 5 -
علاوه مىشود خسارات مالى و ملكى رعايا و اتباع انگليس و روس و فرانسه بدين مبلغ . در آن گاه وام ايران به دو دولت مىشود 000 / 770 / 5 . محل كفايت قروض مذكور حسب الظاهر گمرك ايران است كه واردات سالهاى اخيرا آن متجاوز از پانصد و بيست هزار ليره بود كه بايد به موجب رير ذيل به حال قرض پرداخته شود .
- سود پول و ضمانت روس و انگليس 000 / 215 ليره
- سود پول قرض بانك انگليس و روس 000 / 222 ،
- مصارف سالانهء بريگاد قزاق 000 / 78 سالانه ،
- مستخدمين فرنگى 000 / 24 سالانه ،
- مصارف مختلفه 000 / 402 سالانه ،
- محمد على ميرزا 000 / 20 .
- بدين حساب 79 هزار ليره فرع زياده بر اصل است .
هامش
( 1 ) - يك كلمه ناخوانا .