هامش
( 1 ) . روزنامه ايران ، شم 1307 ، ص 1 . « روز هفتم دلو [ بهمن ] مؤتمن الملك رئيس مجلس شوراى ملى از طرف احمد شاه خبر استعفاى قوام السلطنه را به مجلس ابلاغ و تأكيد در اظهار تمايل اكثريت مجلس نسبت به رئيس الوزراى آتيه نموده ، نمايندگان را به جلسه خصوصى دعوت كرد .
يك ساعت از شب گذشته همان روز جلسهء خصوصى تشكيل و به اكثريت پنجاه و پنج نفر تمايل مجلس شوراى ملى نسبت به رياست وزرائى مستوفى الممالك معين گرديد و قبل از ظهر روز هشتم دلو رئيس مجلس به حضور شاه رفته ، تمايل مجلس را راجع به رياست وزرايى مستوفى الممالك به سمع شاه رسانيده ، مراجعت نمود . » ( مكى ، تاريخ بيست ساله ايران ، ج 2 ، ص 235 )
( 2 ) . ميرزا حسن آشتيانى مستوفى الممالك ( سوم ) فرزند ميرزا يوسف مستوفى الممالك كه بعدها نام خانوادگى مستوفى گرفت در 1292 ق / 1250 ش در تهران به دنيا آمد . تحصيلات مقدماتى را نزد معلمين خصوصى فراگرفت و در سن 6 يا 7 سالگى پس از اينكه ميرزا يوسف خان ، صدراعظم ناصر الدين شاه شد بنا به درخواست وى از شاه لقب و منصب مستوفى الممالك ( وزير دارايى آن زمان ) به ميرزا حسن رسيد و حاج ميرزا نصر اللّه گرگانى كه يكى از مستوفيان درجه اول بود به نيابت او تعيين گرديد . مستوفى در 1303 ق پس از درگذشت پدر ، رسما همه مشاغل ميرزا يوسف را برحسب امر شاه با پيشكارى ميرزا هدايت اللّه وزير دفتر ( پدر دكتر مصدق ) برعهده گرفت . در سال 1310 ق كه ميرزا هدايت درگذشت ميرزا حسن مستوفى خود امور استيفاء ( ماليه ) را انجام مىداد . در اوايل سلطنت مظفر الدين شاه ، امين الدوله صدر اعظم جديد ، ناصر الملك را به جاى مستوفى به وزارت ماليه برگزيد . مستوفى نيز در 1318 ق در سن 26 سالگى به اروپا رفت و مدت هفت سال در پاريس اقامت گزيد . در اوايل مشروطيت به تشويق ميرزا على اصغر خان امين السلطان اتابك اعظم ، به ايران بازگشت و در كابينه اتابك ، وزير جنگ شد . پس از قتل اتابك در چند كابينه ديگر همين سمت را حفظ كرد .
مستوفى شش بار ( 1289 ش - 1306 ش ) به رياست الوزرايى رسيد كه هر دوره بنا به دلايلى از اين سمت كنارهگيرى مىكرد . او چهار نوبت وزير كشور ، يك بار وزير امور خارجه و يك بار وزير مشاور شد . در ادوار اول ، سوم ، چهارم ، پنجم و ششم نماينده مجلس شوراى ملى بود . از جمله مهمترين وقايعى كه در دوران رئيس الوزرايى او اتفاق افتاد مىتوان به موارد ذيل اشاره كرد : وقوع جنگ جهانى اول و اعلام بىطرفى ايران در اين جنگ ، اشغال ايران از طرف متفقين ، تخليه نيروهاى متفق از ايران پس از جنگ ، تهديد پايتخت توسط نيروهاى روسى و مهاجرت عدهاى از رجال و نمايندگان به كرمانشاه ، تعطيلى مجلس سوم به دليل مهاجرت ، خلع سلاح مجاهدين مشروطه ، استخدام مستشاران خارجى ، تأسيس ذوب آهن ايران ، كتابخانه ملى و تقويت قانون سربازگيرى ( نظام وظيفه ) .
مستوفى پس از كنارهگيرى از كار در 1306 ش ، تا آخر عمر شغلى اختيار نكرد . سرانجام در 6 شهريور 1311 بر اثر سكته قلبى درگذشت و در مقبره خانوادگى در ونك به خاك سپرده شد . ( بامداد ، شرح حال رجال ايران در . . . ، ج 1 ، ص 318 ؛ عاقلى ، شرح حال رجال سياسى و . . . ، ج 3 ، ص 1412 ) .
( 3 ) . روزنامه اتحاد ، شم 289 ، ص 2 .
( 4 ) . اسناد مؤسسه مطالعات و پژوهشهاى سياسى ، پ 3 ، ص 88 .
( 5 ) . اسناد وزارت امور خارجه ، 6 و 7 - 13 - 50 - 1301 .
( 6 ) . همان ، 9 - 33 - 2 - 1301 .
( 7 ) .FO E 2945 / 69 / 34 .( 8 ) . اسناد مؤسسه مطالعات و پژوهشهاى سياسى ، پ 1 ، ص 75 .
( 9 ) . همان ، پ 3 ، صص 37 و 38 .
( 10 ) . همان ، پ 11 ، ص 23 .
( 11 ) . همان ، پ 15 ، صص 18 و 19 .
( 12 ) . اسناد وزارت امور خارجه ، 32 - 18 - 14 - 1301 .
( 13 ) . همان ، 1 - 18 - 14 - 1301 .
( 14 ) . اسناد مؤسسه مطالعات و پژوهشهاى سياسى ، پ 17 ، ص 29 .
( 15 ) . روزنامه ايران ، شم 1308 ، ص 2 .
( 16 ) .FO E 3217 / 69 / 34 .