سلطانى و مشاغل و اعمال و افعال فرمانفرمايى ، نامعدود و بىمنتها است و بار سلطنت ، بسيار عظيم و گران است و شاهراه جهانبانى ، بىكرانه و بىپايان است و نفس حيوانى ، از رنج بسيار و مشقت بىشمار ، متألم و رنجيده مىشود و از كثرت مشاغل و انديشهء بسيار ، دماغ آدمى ، خشك و ناخوش و دل انسانى ، تنگ و غمديده مىگردد و اگر سلطان به تعديل و اصلاح و ترطيب و تعمير و تقويت اين دو عضو شريف جليل كه منشأ آبادى بدن و معمورى تن مىباشند ، نپردازد ، امور ملك و ملت و مهمات دنيا و آخرت را معوق و مختل كند و اقامهء ابنيهء فساد و فتنه و تقويت مبانى افساد سازد و عالمى را در ورطهء رنج اندازد .
« خداوند عالم ، جل شأنه ، خود ، عالم و آگاه است كه حافظ ملك و ملت و حامى دين و شريعت ، پادشاه است ؛ و در قيامت ، جزاى اعمال خير و شر ، در ميان سلطان و اهل ممالكش ، بالاشتراك و در نزد خدا و خلق ، ديت بر عاقله بودن ، كلامى معقول و دلپسند عقلا و اهل ادراك است . پس سلطان ، بايد كه روز و شب ، آگاه و هشيار باشد و هركسى را از روى احتساب و تمييز ، به زى مناسب خود درآورد و نگذارد كه افراط و تفريط در اوضاع خلايق ، راه يابد - كه فتنه و فساد كلى ، ظاهرا و باطنا برپا شود و چارهء آن به آسانى نشايد . و دولت جهانآراى ابدمدت روم خوش مرز و بوم ، از زوال ، دور است - زيرا كه ملك و ملت و ممالك ايشان به قوانين شريفه ، معمور است . و سلطنت و فرمانفرمايى ملوك خوشسلوك فرنگ ، پاينده و باثبات است - زيراكه رسوم پسنديدهء ايشان از روى عقل و حكمت و تمييز است و مراسم ايشان ، مقرون به حسن صفات است . و پادشاهى خوانين چين و خوانين ختا ، مستعد و مستقل و هميشه برقرار است - زيراكه آيين خوبشان ، همه ، مقرون به عقل و حكمت و ايشان را از معمورى ممالك ، بر همهء عالم ، افتخار است . و اگرچه پرستار شكل و تمثالند ، لكن از روى اخلاص ، مريد و طالب خداى بىزوالند . و سرورى و مملكتپرورى و سلطنت ملوك ماوراء النهر ، بى استقلال و دور از اعتبار نيست - زيراكه مهترانش كهترپرور و كهترانش مهترپرست و
رستم التواريخ ( فارسى ) — صفحة 409
مساهمون: محمد هاشم آصف ( رستم الحكماء )
ص٤٠٩