[ جملهء معترضه ]
جملهء معترضهء بسيار فوايد پرمنافع رستم الحكمايى و شمس الوزرايى كه از روى مهندسى و غوررسى و دولتخواهى پادشاه والاجا ايران و خيرخواهى سپاه و رعيت و مصلحتبينى و صوابانديشى و اصلاح امور خلايق و تصحيح افعال و اعمال كافهء ناس ، بىغرض ، عرض شده ، و باللّه التوفيق :
بر ارباب حل و عقد حقايقفهم دقايقشناس ، معلوم و مفهوم باد كه از به دو فطرت كه حكما ، رسم سلطنت را وضع نمودهاند و آيين پادشاهى و مرزبانى و فرمانفرمايى را برپا نمودهاند ، ماليات و حقوق ديوانى را به ثلث و خمس قرار دادهاند - يعنى حقوق ديوانى املاك پادشاهى ، ثلث و حقوق املاك اربابى ، خمس بايد انفاذ خزانهء عامرهء سلطانى و پنجيك ماليات ثلث و خمس حسابى صادريات و عوارض حسابى ، بايد به وصول رسد .
اين را بدانند كه همهء مأكولات و ملبوسات در ايران ، تابع گندم و جو مىباشند . هرقدر بر قيمت اين دو افزوده مىشود ، بر قيمت آنها نيز افزوده مىشود . و اين را بدانند كه دفترهاى نادر پادشاهى از دفترهاى همهء پادشاهان گذشته ، راستتر و درستتر مىباشند - زيرا كه در زمان دولت خاقان خلد آشيان ، شاه تهماسب ثانى ، حسب الامر آن والاجاه ، در ممالك ايران ، هفت سال به دقت تمام ، مميزى و مساحى نمودند و در مهندسى ، كمال سعى و اهتمام و غوررسى به جا آوردند . و نظر به آنكه آن والاجاه ، بسيار فهيم و عادل و منصف و با نظم و نسق و تمييز و سفاك بود ، نتوانستند از ترس آن والاجاه ، چشم از حق پوشيد يا به ديوان اعلى ، خيانتى نمايند . و دفترهاى كريم خانى نيز اخت دفترهاى نادر پادشاه هست . و اين را بدانند كه در وقتى كه ماليات ديوانى قريهاى را صد تومان قرار دادهاند و در آن وقت ، غلّه ، يك خروار ديوانى به دوهزار و پانصد دينار مسعّر باشد و به سبب آفت آسمانى و زمينى ، نرخ يك خروار ديوانى غله به پنجهزار