متعدد بسيار و اوصاف بىشمار است . و در هردو عالم ، يعنى عالم كبير و عالم صغير ، عقل ، پادشاه و فرمانفرماى صاحب امر و نهى و حاكم و قدرت با قوت صاحب آلت فرمانبردار و مأمور و منهى و محكوم مىباشد . و در اين كلام مستطاب ، پيچ و تاب و شك و ارتيابى نيست . فتبارك اللّه احسن الخالقين « 1 » .
اين عالم كبير و عالم صغير را با اضداد دان - يعنى جز ذات حضرت واجب الوجود ، هر چيزى را ضدى هست . ضد عقل ، سفاهت است . پس عقل ، راهنماى به سوى رحمان و سفاهت ، راهنماى به سوى شيطان است و غيظ و شهوت ، هردو ، دشمن عقل و دام شيطانند . و نتيجهء عقل بزرگوار ، عدل و احسان و نتيجهء سفاهت نابكار ، ظلم و عدوان . و در اين مقاله ، شكى نمىباشد .
پس اولوالالباب بدانند كه در امور جهاندارى ، بعد از شأن الوهيت ، شأن نبوت با سلطنت يا سلطنت فقط مىباشد . چون هرچيزى را نمونه مىباشد . سلطنت ، نمونهء الوهيت و حكومت ، نمونهء سلطنت و كدخدايى ، نمونهء حكومت است . پس نظر به آنكه حضرت مالك الملك ، يعنى رب الارباب يگانه ، در عالم علوى ، آلات و اسباب ملك و ملكوت و جلال و جبروت را چنان زيبا چيده كه مىبينى ، در هفت آسمان ، كواكب سبعه را هفت خليفه و كارگذار و مربى هفت كشور و اهلش و مربى هفت اندام و هفت معدن نموده . و كواكب سبعه ، با هم ضديت تمام دارند .
پس هر پادشاهى را بر سبيل وجوب ، هفت وزير با تدبير روشنضمير ، با نايب دلپذيرى بايد كه با هم ضديت داشته باشند . و در هر بلدى ، از جانب پادشاه ، حاكمى بايد كه صاحب نظم و نسق و حراست و حفظ و صيانت و احتساب و حسن سياست باشد . و در هر بلدى ، از جانب پادشاه ، هفت عامل معتبر با امانت و ديانت و هريك با نايبى بايد .
و در هر شهرى يك كارخانه آقاسى پردخل كمخرج بلندرتبهء قناعت پيشهء پر حلم و
هامش
( 1 ) - آفرين باد بر خدا كه بهترين آفرينندگان است . قرآن مجيد ، سورهء 23 ، آيهء 14 .