نديده و نشنيده و در آن مسجد ، چهار ايوان است ، ايوان شرقى آن را خاقان عليين آشيان ، شاه سليمان صفوى ، تعمير و تزئين نموده و ايوان غربى آن را خاقان فردوسمكان ، شاه سلطان حسين صفوى ، تعمير و تزئين نموده و ايوان جنوبى آنكه در عقبش گنبد عالى ، با دو مناره است و آن گنبد عالى بسيار محكمى است ، خاقانان خلد آشيانان ، شاه اسماعيل صفوى و شاه تهماسب اول و شاه عباس ثانى ، تعمير نمودهاند با آجر و سنگ و گچ و كاشىهاى به طلا و لاجورد اندودهء معرق و كتابههاى حكيمپسند . و حواشى خارج ايوان را نواب عاليه ، ستر كبرى و مهد عليا ، سلطان آقا - دختر نيكاختر شاه تهماسب بزرگ - ، زينت داده ؛ و از كتابههايش معلوم و محقق است . و ايوان شمالى آن را سلطان اشرف افغان غلجهاى ، تعمير نموده و حواشى خارج ايوان را به اسامى چهارده معصوم ، عليهم السلام ، زينت داده .
سقف مسجد سلطان محمود انجو « 1 » كه متصل به همين مسجد جامع مذكور است ، اختلال يافته ، آن را تعمير و اصلاح نموده و كتابه به اسامى خلفاى راشدين در آن به خوبى نوشتند و در چهار گوشهء مسجد مذكور ، چهار ماهتابى مرتفع ، حسب الامر ملوك صفويه ، ساخته شده و در ميان مسجد سلطان محمدى ، صدراعظم سلطان محمد كه وى را امير ميران و غياث الدين مىناميدهاند ، حوضى بزرگ ساخته . و در ميان آن تالار ، با پايههاى سنگ برآورده ، به چهار دهنه . و از چهار جانب مسجد مذكور ، چهار در مىباشد و از چهار جانب مسجد ، حجرههاى فوقانى و منظرههاى عالى و غرفههاى بلند و زاويههاى دلپسند موزون مىباشد . و ديوارهايش همه به كاشىهاى معرق ، زينت داده شده . و پايههايش همه ، از سنگ رخام و مرمر بهتر از يشم ، ساخته شده . از تماشاى آن مسجد بىنظير ، ذكر فتبارك اللّه احسن الخالقين « 2 » ، واجب آيد .
ديگر آنكه اشرف سلطان والاجاه ، به امير محمد سميع كارخانه آقاسى گنج على خانى
هامش
( 1 ) - همان اينجو .
( 2 ) - آفرين باد بر خدا كه بهترين آفرينندگان است . قرآن مجيد ، سورهء 23 ، آيهء 14 .