كه زندگيشان مورد تحقيقى انتقادى قرار گرفته باشد ، قابل قياس نيست .
اكنون بايد چند كلمهيى دربارهء هريك از پنج منظومهيى گفته شود كه خمسه را تشكيل داده است ، هرچند غير ممكن است كه در كتابى با قطع و موضوع كتاب حاضر بتوان مطلب كافى براى آشنايى با آنها به دست داد . چندين چاپ شرقى از اين كتاب وجود دارد ، كه من چاپ سنگى تهران را از آن ميان به كار بردهام كه در 1301 ق ( - 1884 م . ) در يك مجلد تقريبا 600 صفحهيى چاپ شده و هر صفحه شامل قريب 50 بيت است .
مخزن الاسرار
مخزن الاسرار ، هم كوتاهترين و هم قديمترين منظومهء خمسه است و خصوصيت آن با بقيه كاملا فرق دارد و بهجاى داستان ، منظومهيى كاملا عرفانيست ، با حكايات تمثيلى به سبك حديقهء سنايى ، يا مثنوى جلال الدين رومى بعد از وى . از لحاظ كيفيت نيز اين اثر به نظر من پايينتر است ، ولى شايد قسمتى از آن مربوط به اين امر است كه من وزن آن را نمىپسندم . اين وزن چنين است :
[ - ب ب - ] - ب ب - [ - ب - ]
[ مفتعلن ] مفتعلن [ فاعلن ]
اين منظومه ، علاوه بر مقدارى مقدمات و مناجات ، حاوى بيست مقاله است ؛ هريك دربارهء يكى از موضوعات الهى يا اخلاقى ، كه اول بطور مجزا مورد بحث قرار گرفته و پس از آن با تمثيلى توصيف شده است . نمونهء كوتاه زير داستان معروفيست كه نشان مىدهد چگونه وزير خردمند و دلير يكى از پادشاهان ساسانى سرور خود را به خاطر بيداد و اهمال در كار رفاه رعايايش سرزنش مىكند و براى ارائهء مثالى از سبك اين منظومه شايد كافى باشد ( ص 22 ) : -
صيد كنان ، موكب نوشيروان * دور شد از كوكبهء خسروان
مونس خسرو شده دستور و بس * خسرو و دستور و دگر هيچكس
شاه در آن ناحيت صيد ياب * ديد دهى چون دل دشمن خراب