از نمايندگان برجستهء آن در ايتاليا بودهاند ) . سعدى بزرگ يكى از پيشروان اين مكتب در ايران به شمار مىرود و آموزشهاى او بايد با معيار انسان دوستى از ديدگاه يك روشنفكر وابسته به طبقهء متوسط شهرنشين قرون وسطايى ارزيابى شود تا دريابيم كه - تا آنجا كه نگارنده تحقيق و تجسس كرده است - متأسفانه تا پانصد سال بعد نيز نه در جهان مسلمان و نه در باختر زمين همتا و همسنگى نداشته است . آثار سعدى از واقعيتهاى روزمرهء زندگى زمان او الهام يافته و با معيار واقعيتها سنجيده شده است ازينرو نبايد از برخورد با تناقضها درشگفت شويم ، زيرا تناقض در ذات واقعيتهاست و تنها در عالم خيال و مثال است كه مىتوان آنها را ناديده انگاشت . كيست نپذيرد كه هر خوبى و نيكى ممكن است در موقعيتى بد يا زيانآور باشد ، خاصه با معيارهاى يك سوداگر واقعبين ؟ از سوى ديگر ، هر عيبى نيز گاه در شرايطى ممكن است مورد چشمپوشى قرار گيرد . راستى و راستگويى خصلت نيكيست ، ولى افراط در آنچه مصايبى كه به بار نمىآورد . سخن كوتاه ، آموزشهاى هر حكيم بزرگ همچون دريايى است كه بىگمان در گوشه و كنار آن چيزهاى ناخوشايند و موجودات زيانبخش نيز مىتوان يافت ؛ ولى آنهمه در برابر بيكرانى ، ژرفنا ، پاكى و سرشارى دريا چيزى نيست .
ص 221 - دربارهء تأثير سعدى در حافظ از جمله مىتوان به نقشى از حافظ و قلمرو سعدى مراجعه كرد ( هردو از على دشتى ، چاپ امير كبير ، تهران ) .
ص 222 - ديوان جمال الدين عبد الرزاق چندبار ، از جمله يكبار به تصحيح شادروان وحيد دستگردى در سال 1320 ش در تهران چاپ شده است .
ص 222 - ديوان كمال الدين اسمعيل نيز چند چاپ دارد كه آخرين آن به تازگى به تصحيح محقق معاصر حسين بحر العلومى منتشر شده است .
ص 223 - رسالهء كماندارى به اهتمام محقق فاضل ايرج افشار چاپ شده است .
تاريخ ادبيات ايران از فردوسى تا سعدى ( فارسى ) — صفحة 277
مساهمون: ادوارد براون
ص٢٧٧