و مضمونى فلسفى و عارفانه دارد . سنايى در اين منظومه پس از توصيف مراتب روح ، گزارش سفرى روحانى را به عالم علوى به مدد پير خرد شرح مىدهد . اين فكر پيش از او به وسيلهء معرى در رسالة الغفران مطرح شده و در اردو يرافنامه و بسى پيش از همه در افسانهء بابلى گيل گمش آمده و پس از سنايى نيز دانته در مضحكهء الهى ، خاصه در كتاب دوزخ آن را دنبال كرده است . بااين حال ، نيكلسن به شباهت شگفتانگيزى ميان اثر سنايى و بخشى از دوزخ دانته برخورده است . در اين - باره مىتوانيد نگاه كنيد به مجلهء يادگار ، ج 1 ، ش 4 و مقدمهء كتاب دوزخ از كمدى الهى ، ترجمهء شجاع الدين شفا . سير العباد در سال 1316 ش به تصحيح استاد سعيد نفيسى به وسيلهء شادروان كوهى كرمانى و ديگر بار در ضمن مثنويهاى سنايى منتشر شده است . سير العباد را چند شرح كردهاند كه يكى از آنها متعلق به ح سدهء 7 در تلو مثنويهاى سنايى چاپ دانشگاه و ديگرى زير عنوان سير نفس ، در چهارده رساله از انتشارات دانشگاه تهران به تصحيح آقاى سبزوارى منتشر شده است . اوحد الدين رازى ذيلى بر سير العباد دارد كه شادروان استاد عباس اقبال در ج 2 ، ش 3 مجلهء دانشكدهء ادبيات دانشگاه تهران منتشر كرده است .
د - عقلنامه مثنوى كوچكى در 240 بيت كه بدون حمد و نعت بالغزى دربارهء باد آغاز مىشود . اين مثنوى نيز در تلو مثنويهاى سنايى چاپ شده است .
ه - حديقة الحقيقه و شريعة الطريقه يا الهىنامه يا فخرىنامه مهمترين اثر سناييست به گفتهء خودش در ده هزار بيت كه آن را در سالهاى 525 - 26 در غزنين سروده است و شاگردش محمد بن على الرضاء ( كه براون آن را على رقام خوانده ) حديقه را گردآورى و تدوين كرده است . عبد اللطيف عباسى بر حديقه شرحى دارد به نام لطائف الحقيقه و شايد كتابت نسخهيى از رسالهء سنايى آباد نيز از او باشد .
از حديقه چند چاپ وجود دارد . از جمله چند چاپ سنگى هند ، و بهترين چاپ آن به تصحيح مدرس رضوى در سال 1329 ش در تهران در دو مجلد و 760 صفحه منتشر شده است . خلاصهيى از حديقه را نيز عسكر حقوقى در سال 1346 ش در 85 صفحه در تهران منتشر كرده است .
تاريخ ادبيات ايران از فردوسى تا سعدى ( فارسى ) — صفحة 231
مساهمون: ادوارد براون
ص٢٣١