مقام و ارزش مثنوى
مثنوى و ديوان هردو داراى اشعارى بسيار بلند پايه است . كتاب اولى را عموما در ايران « قرآن در زبان پهلوى ( يعنى فارسى ) » مىدانند ، حال آنكه مؤلفش در مقدمهء عربى دفتر اول ، آن را حاوى « اصل اصول اصول الدين ، فى كشف اسرار الوصول و اليقين » مىشمارد : او مىافزايد :
« و هو فقه اللّه الاكبر ، و شرع اللّه الازهر ، و برهان اللّه الاظهر ، مثل نوره كمشكاة فيها مصباح ، يشرق اشراقا انور من الاصباح . و هو جنان الجنان ، ذو العيون و الاغصان ، منها عين تسمى عند ابناء هذا لسبيل سلسبيلا ، و عند اصحاب المقامات و الكرامات خير مقاما و احسن مقيلا .
الابرار فيه يأكلون و يشربون ، و الاحرار منه يفرحون و يطربون ، و هو كنيل مصر شراب للصابرين و حسرة على آل فرعون و الكافرين . كما قال يضل به كثيرا و يهدى به كثيرا . . . »
مثنوى در بحر رمل مسدس محذوف است ، يعنى شش بار تكرار « فاعلاتن » در هر بيت كه در پايان هر مصراع فاعلاتن به فاعلات مختصر يا « محذوف » مىشود ، و همچنانكه از نامش پيداست ، داراى قوافى دوتاييست . اين كتاب حاوى تعداد زيادى حكايات نامربوط از انواع كاملا مختلف است ، برخى متين و بلندپايه و بقيه مضحك و حتى ( به نظر من ) ناخوشايند كه جابهجا گريزهاى صوفيانه و فلسفى بسيار پيچيدهيى در آنها به كار رفته كه تناقص تندى با بخش حكايى دارد . در بخش حكايى هرچند برخى نشانههاى حسن انتخاب لغات بهچشم مىخورد ، با اين حال على الاصول زبانى بسيار ساده و روشن بهكار رفته است . اين كتاب بهخاطر شروع ناگهانيش با قطعهيى معروف و زيبا و بدون هيچ حمد و ثناى مرسوم ، درخور توجه بيشتريست . استاد فقيد ا . ه . پالمر
E . H . Palmer
اين قطعه را در كتاب كوچكى به نام « نواى نى »
Song of the Reed
ترجمه كرده كه شهرت آن كتاب بيشتر بهخاطر همان است ، گرچه حاوى ترجمه و اصل اشعار كمبهاترى نيز هست كه به عبارتى نه فقط منظومهء آغاز مثنوى ، بلكه برخى حكايات آغاز دفتر اول را نيز دارد . گرچه او از اين اشعار ترجمهء كاملا آزادى كرده ، لطافت و روح اشعار را محفوظ داشته است و من آن را از موفقترين كوششهايى مىشناسم كه در كار ترجمهء اشعار فارسى به انگليسى بدانها آشنايى دارم .