ترجمهء منظوم سر جيمز ردهاوس از دفتر اول مثنويست « * » ) ارتباط جلال الدين با اين شخصيت مرموز ( كه او را در دمشق ديده ، ولى با او صحبت نكرده بود ) در رجب 642 ق ( - دسامبر 1244 م ) در قونيه آغاز شد . و « * * » با مرگ فجيع شمس تبريزى كه قبلا ياد شد ، پايانى ناگهانى يافت .
مولوى يا درويشان « رقاص »
كلاههاى نمدى بلند خرمايى رنگ كه هنوز درويشان مولوى بر سر مىنهند و خرقهء گشادى كه دربر مىكنند ، همچنين دوران غريبشان كه نزد اروپاييان موجب اطلاق نام « درويشان رقاص » بديشان شده است به گفتهء افلاكى ، در اين ايام به وسيلهء جلال الدين ، و به ياد دوست فقيدش ايجاد شده است ؛ گرچه در چند صفحه بعد ( ص 27 - 28 ) براى سماع و رقص مريدان او دلايل ديگرى ارائه مىدهد .
محقق نيست كه در چه تاريخى مثنوى كبير صوفيانه آغاز شد . اين كتاب شامل شش دفتر « * * * » و به گفتهء افلاكى ، رويهم داراى 660 ، 26 بيت است « * * * * » .
دفتر دوم در 661 ( - 1263 م ) آغاز شد ، دو سال پس از تدوين دفتر اول ، در هنگامى كه دنبالهء كار بر اثر مرگ همسر حسام الدين حسن ، مريد محبوب و محرر شاعر قطع شده بود . بنابراين دفتر اول در 659 ق ( - 1261 م ) پايان يافته ، ولى به هيچ وجه نمىدانيم كه سرودن مثنوى چه مدتى طول كشيده است . بهرحال ، احتمالا مدت مديدى پس از مرگ شمس تبريزى آغاز شده و پيش از پايان سال 672 ق ( - 1273 م ) كه مرگ جلال الدين اتفاق افتاد ، پايان يافته است . « * * * * * » بنابراين ، احتمالا تأليف آن ده سالى به طول انجاميده است . هر دفترى ، بهجز دفتر اول ، با تشويقى از حسام الدين حسن بن اخى ترك آغاز مىشود ، كه در مقدمهء عربى دفتر اول نيز از او به عنوان الهام دهندهء آن
هامش
( * ) چاپTrubner، لندن ، 1881 ، نگاه كنيد به ص 23
( * * ) همانجا ، و نيز ص 99
( * * * ) گاه دفتر هفتمى نيز ديده شده كه در مشرق زمين به چاپ سنگى رسيده و مسلما جعليست .
( * * * * ) ترجمهء مثنوى ردهاوس ، صXIو 140
( * * * * * ) او در غروب يكشنبه 5 جمادى الثانى 672 ق ( - 16 دسامبر 1273 م ) درگذشت . نگاه كنيد به اثر فوق الذكر ، ص 96